Đình Bà Khê

- Lịch sử hình thành: 

Theo nhân dân địa phương, đình Bà Khê được khởi dựng từ thế kỷ XVII, đến năm 1838 được nhân dân tu bổ lớn. Kiến trúc đình theo kiểu “bình đầu bít đốc” gồm 5 gian Đại đình, 3 gian hậu cung tạo thành mặt bằng hình chữ đinh (J). Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim, chạm khắc tinh xảo trên cốn, đầu dư, bảy hiên. Gian giữa, phía trên là màn giếng, phía dưới là lòng giếng, các gian còn lại lát sàn gỗ.

Năm 1950, thực hiện chủ trương “tiêu thổ kháng chiến”, đình đã bị hạ giải hoàn toàn. Năm 1959 -1960, nhân dân góp công, góp của phục dựng tòa kiến trúc 1 gian 2 chái để thờ tự. Năm 1997, đình Bà Khê được nhân dân tu bổ, tôn tạo như hiện nay.

Đã xếp hạng cấp tỉnh, Quyết định số 143/QĐ-CT ngày 29/01/2003.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Đình Bà Khê nằm ở vị trí phía Nam đầu làng Bà Khê kề bên chùa Bảo Sinh với tổng diện tích đất là: 1.463 m2, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, có hệ thống tường bao đầy đủ. Phía Bắc giáp sông Ngụ, phía Đông giáp chùa, phía Nam giáp giếng làng, phía Tây giáp cánh đồng.

- Các công trình kiến trúc:

Đình Bà Khê có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) gồm tòa Đại đình và Hậu cung. Đại đình 3 gian, 2 chái, 4 mái đao cong. Trước hai đao phía trước dân làng dựng thêm cột trụ lồng đèn. Đại đình có các bộ vì, mỗi một bộ vì gồm 4 hàng chân cột. Hai bộ vì gian giữa có kết cấu bộ vì nóc theo kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách kiểu “vì ván mê - cốn”. Hai bộ vì gian bên có kiến trúc kiểu “Thượng cốn ván mê” chạm nổi hình hổ phù lớn, hạ xà lách con chồng. Nối phía sau gian Hậu cung kiến trúc đơn giản kiểu thức kèo kìm, bào trơn không chạm khắc. Nền đình nát gạch vuông. 

- Nhân vật được thờ:

Đình Bà Khê thờ 3 vị thành hoàng làng là: Bản hộ đô thống Sát Hải đại vương, Phương Dung Gia Hạnh công chúa, Đô Thiên Cây Gạo đại vương. Các Ngài có công phò giúp vua Hùng dẹp giặc: Xích Quỷ, Giao Long, chống quân Tống – Nguyên phương Bắc và giặc Triệu Đà. Sau khi hóa, các Ngài còn âm phù vua các triều đại: Đinh, Lê, Lý, Trần cứu nước, cứu dân. Do vậy, trải các triều đại phong kiến, các Ngài nhiều lần được vua ban sắc phong và nhân dân Bà Khê đã lập nơi để tôn thờ, hương khói trường tồn.

- Các hiện vật tiêu biểu: 

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Trong một năm, tại đình Bà Khê diễn ra nhiều sự lệ như: Tế xuân (15/1), ngày điểm mục (10/10), ngày Thánh hóa (12/12), tống cựu nghinh tân (30 tết). Đặc biệt là lễ hội truyền thống diễn ra hàng năm từ 9-11/11 và cứ 5 năm mở hội lớn. Để chuẩn bị hội, ngay từ trong năm dân làng đã chọn những người sạch sẽ, không tang bụi, trai gái đồng trinh, gia đình hòa thuận để vào chân khênh kiệu, cầm cờ bát đế. Các cụ khỏe mạnh cũng được tham gia rước hội phụ nghênh thánh giá. Trước ngày hội, các cụ cao niên, chức sắc họp làng chuẩn bị lễ vật, quét dọn khuôn viên làng xóm để ngày mùng 09 mở cửa đình chuẩn bị đến chiều làm lễ cáo yết đức thánh. 

Sáng ngày 10 tháng 11 hội làng Bà Khê diễn ra náo nhiệt, hấp dẫn với các nghi lễ sang trọng và đám rước quy mô đoàn rước xuất phát từ đình, rước đến nghè Nội làm tế lễ sau đó từ nghè rước qua lăng Sơn Đống để về đình để tổ chức tế lễ thể hiện điều tôn kính của dân làng với đức thánh

Nhân dân địa phương phải kiêng húy: Sát, Hải, Phương, Dung, Hồng; đọc chệch âm: Cây, Gạo, Trọng, Thận, Vốn.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích: 

Đình Bà Khê sau khi được xếp hạng đã thành lập ra ban quản lý di tích địa phương để quản lý việc tại di tích, thành lập ban khánh tiết cùng tham gia quản lý. Vào những ngày lễ hội tổ chức quy mô trang nghiêm, tiết kiệm tạo được sự phấn khởi trong nhân dân. Di tích hiện nay đã có người thường trực trông nom bảo vệ thường xuyên, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, có hệ thống tường bao đầy đủ tránh mọi sự xâm lấn đất đai. 

Bên cạnh đó hiện nay di tích chưa có hệ thống camera giám sát an ninh, chưa có hệ thống phòng cháy chữa cháy, chưa có sơ đồ quy hoạch tổng thể di tích. Địa phương chưa chú trọng tới các hình thức quảng bá giá trị di tích.

- Đánh giá giá trị di tích:

Giá trị lịch sử, văn hóa: Trải qua thăng trầm lịch sử đình Bà Khê luôn luôn là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của dân làng, nơi lưu giữ được rất nhiều cổ vật thời Lê- Nguyễn như: bộ bát biểu, giá văn, bia đá, tráp y phục..đây là những tài liệu vô cùng quý giá giúp cho việc tìm hiểu lịch sử quê hương đất nước.

Giá trị kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Ngôi đình hiện nay là công trình kiến trúc mới tu bổ vào năm 1997, do vậy còn tương đối nguyên vẹn. Đình tọa lạc trên một địa thế đẹp, cao ráo thoáng đãng ở ngay đầu làng với quy mô kiến trúc bề thế, có cảnh quan thiên nhiên đẹp. Tuy mới tôn tạo nhưng phần chạm khắc trong đình vẫn theo lối truyền thống, giá trị nghệ thuật thể hiện qua các di vật bằng gỗ như long đình, bát biểu...

- Phân loại di tích: 

Thuộc loại hình Di tích lịch sử.