Đình Đông Hương
- Lịch sử hình thành
Theo các cụ cao niên trong thôn cho biết, đình Đông Hương được khởi dựng từ thời Lê, ở giữa làng, đến thời Nguyễn đình có quy mô to đẹp, được làm bằng gỗ lim gồm 5 gian Đại đình, 3 gian Hậu cung, hai bên có nhà tả vu, hữu vu, nhưng do địa thế và diện tích chật hẹp nên nhân dân địa phương đã di chuyển đình về vị trí hiện nay.
Cũng như bao làng xã khác trong thị trấn Thứa, năm 1950 ngôi đình cổ xưa của nhân dân Đông Hương đã bị phá dỡ theo lệnh tiêu thổ kháng chiến, chỉ còn lại 1 ngôi miếu nhỏ để thờ Thành hoàng làng (đến nay vẫn còn ở vị trí gần với cổng giáp ao đình). Năm 1976 nhân dân địa phương đã tu sửa ngôi miếu và xây dựng ngôi đình gồm 3 gian. Năm 1993 nhân dân lại cùng nhau xây dựng lại đình to đẹp như ngày nay trên nền đất của đình cũ.
Năm 2016, Nhà nước hỗ trợ kinh phí 200 triệu thực hiện tu bổ tòa Tiền tế của đình.
Đình xếp hạng di tích cấp tỉnh theo quyết định số 1598/CT, ngày 30/11/1996
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Đình nằm ở vị trí giữa làng, quay theo hướng Tây Bắc. Phía Bắc giáp đường đi của thôn, các phía khác giáp các hộ dân. Phía trước mặt đình là giếng đình to đẹp, được xây dựng khang trang, bờ kè xung quanh.
Đình có tổng diện tích đất rộng 1224.9m2 , đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng và xây tường bao bảo vệ.
- Các công trình kiến trúc
Đình Đông Hương có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J), quay hướng Nam, gồm 2 tòa Đại đình 3 gian, 2 trái và 3 gian Hậu cung, phía trước là ao đình và ngôi miếu cổ.
Tòa Đại đình được dựng bằng bộ khung bằng gỗ lim chắc khỏe, được liên kết bởi hệ thống 4 hàng cột dọc, 6 hàng cột ngang. Vì nóc có kết cấu kiểu chồng giường giá chiêng, vì nách có kết cấu của chồng giường kẻ ngồi. Mở cửa 3 gian giữa, 2 gian bên xây bít đốc, hệ thống cửa thượng song hạ bản chắc chắn, bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long chầu mặt trời.
Hậu cung 3 gian, khung gỗ, kết cấu kiểu trụ giá chiêng, nối thông với đại đình tại gian giữa, hai tòa được ngăn cách bởi bức cửa cấm. Cửa giữa để rộng, 2 bên cạnh để cửa nhỏ đủ để ra vào hậu cung. Hệ thống cửa ván bưng chắc chắn, phía trong hậu cung là nơi đặt các đồ thờ tự chính của di tích tạo sự uy nghiêm, linh thiêng nơi cung cấm.
- Nhân vật được thờ
Căn cứ vào bản sự tích và các đạo sắc phong còn lưu tại địa phương cho biết đình Đông Hương thờ thành hoàng làng là Sát Hải đại vương và Quyền Hầu đại tướng quân là những danh tướng thời Lý, có công với dân với nước. Lai lịch công trạng các ngài có thể tóm tắt như sau:
Hai ngài đều là thiên thần được thiên đình giáng xuống, đầu thai vào gia đình nhà lành để giúp dân đánh giặc, diệt trừ tai họa, có công lớn với đất nước, sau còn âm phù các triều đại, đã được các triều đình phong kiến phong mỹ tự và ban tặng sắc phong.
+ Ngài Sát Hải đại vương - mỹ tự Thượng đẳng thần.
Nhất huý tự đệ nhị Huy Công
Nhất sinh: 16 tháng 2
Nhất hoá nhật: 2 tháng 10
Nhất khánh hạ: (mừng công lớn) 14 tháng 8.
+ Ngài Quyền Hầu đại tướng quân - mỹ tự Phúc thần Thượng đẳng thần.
Đến triều vua Lý Thái Tôn phong mỹ tự Thượng đẳng tối linh thần.
- Các hiện vật tiêu biểu
01 bia đá “Nam hòa giáp lập hậu thần bi ký” Bảo Đại 15 (1939)
01 án thờ (thời Nguyễn)
02 tượng thế kỷ 20
03 đỉnh hương thế kỷ 20
01 hộp sắc phong thế kỷ 20
02 bức đại tự “Tối linh thần” và “Thánh cung vạn tuế” thế kỷ 20
03 đôi câu đối thế kỷ 20
08 đạo sắc phong:
+ 02 đạo niên hiệu Khải Định 9 (1924)
+ 01 đạo niên hiệu Duy Tân 3 (1909)
+ 02 đạo niên hiệu Thành Thái 1 (1888)
+ 01 đạo niên hiệu Đồng Khánh 2 (1887)
+ 01 đạo niên hiệu Tự Đức 6 (1853)
+ 01 đạo Tự Đức 33 (1880)
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Theo các cụ cao niên trong thôn cho biết, xưa lễ hội đình Đông Hương được tổ chức ở đình chung của 5 làng (Phượng Trì, Tam Sơn, Hữu Ái, Đạo Sử và Đông Hương).
Ngày nay lễ hội đình Đông Hương được tổ chức vào 2 ngày 11, 12 tháng 2 âm lịch hàng năm.
Từ sáng ngày 11 dân làng tổ chức làm lễ mở cửa đình, bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt, buổi chiều dân làng tổ chức đội tế các cụ ông sang thôn Phượng Trì xin rước đức Thánh Cả về đình Đông Hương để tế lễ và mở hội. Đám rước bao gồm có đầy đủ cờ, kiệu, tàn lọng, siêu đao bát bửu, trống chiêng, phường bát âm, sinh tiền cùng đông đảo nhân dân tham dự rất đông vui, náo nhiệt. Trang phục của đội tế các cụ ông gồm quan viên mặc quần, áo mầu xanh, chủ tế mặc áo đỏ, chân đi hia, đầu đội mũ cánh chuồn. Mâm lễ gồm có thủ lợn chín, mâm xôi, hoa quả, trầu, rượu, kim ngân….
Ngày 12 nhân dân địa phương tập trung tại đình làng để tổ chức tế lễ, dâng hương lên đức thành hoàng làng.
Song song với phần lễ là phần hội với nhiều tục trò dân gian như thi đấu vật, hát chèo, hát quan họ, bắt vịt, đập niêu…. thu hút đông đảo nhân địa phương tham dự vào những sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
Chiều ngày 12 các cụ trong thôn tổ chức tế dã đám, kết thúc lễ hội.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình từ xưa tới nay vẫn được nhân dân quan tâm bảo vệ gìn giữ. Địa phương thành lập Ban Quản lý di tích theo quy định. Địa phương cử Ban khánh tiết gồm 5 người trực tiếp phụ trách các công việc liên quan đến di tích. Hàng ngày đền có cụ từ trông coi, giữ gìn vệ sinh môi trường cảnh quan sạch đẹp, phong quang. Trong khuôn viên di tích trồng nhiều cây cổ thụ vừa tạo bóng mát, vừa làm cảnh quan di tích thêm đẹp đẽ, thâm nghiêm. Đất đai của di tích được xây tường bao bảo vệ, các cổ vật, hiện vật được bảo vệ tốt.
Hiện nay, tòa Hậu cung đang xuống cấp cần sự quan tâm đầu tư của nhà nước để thực hiện tu bổ chống xuống cấp.
- Đánh giá giá trị di tích
Đình Đông Hương là công trình tín ngưỡng tiêu biểu của nhân dân địa phương. Nơi tôn vinh thờ tự danh tướng có nhiều công lao với nhân dân đất nước. Dưới mái đình làng suốt bao thế hệ là nơi duy trì và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.
Các cổ vật ở đình có giá trị lớn về tư liệu và lịch sử, là những nguồn tư liệu quý để tham khảo về lịch sử di tích và địa phương cũng như mang những giá trị nghệ thuật thẩm mỹ nhất định.
- Phân loại di tích
Loại hình lịch sử.