Đình Phượng Trì
- Lịch sử hình thành
Theo các tài liệu lịch sử và các cụ cao niên cho biết đình Phượng Trì được khởi dựng từ thời Lê trên khu đất đẹp ở rìa làng, quay theo hướng Nam. Trải thăng trầm lịch sử thiên nhiên và chiến tranh đình đã phải tu bổ tôn tạo nhiều lần. Gần đây nhất vào năm 1995 đình Phượng Trì được nhân dân địa phương trùng tu tôn tạo bằng chất liệu gỗ, theo kiến trúc truyền thống và tồn tại đến ngày nay.
Năm 2018, được sự hỗ trợ của Nhà nước 200 triệu, nhân dân thực hiện tu bổ tôn tạo đình.
Đình được xếp hạng cấp tỉnh, quyết định số1598/CT, ngày 30.11.1996
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Đình nằm ở đầu làng, mặt quay hướng Nam, phía trước có hồ nước, các phía còn lại giáp các hộ dân. Tổng diện tích đất của đình là 457m2.
- Các công trình kiến trúc
Đình Phượng Trì có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) gồm Đại đình 3 gian và Hậu cung 2 gian. Tòa hậu cung được nối với gian giữa tòa đại đình ngăn cách bởi bức cửa cấm.
Bộ khung đình được làm bằng gỗ lim chắc khỏe, gồm 2 hàng cột dọc, 4 hàng cột ngang. Kiến trúc bộ vì nóc theo kiểu con chồng, giá chiêng, tiền kẻ hậu bẩy, chạm khắc đơn giản chủ yếu bào trơn đóng bén, hoa lá cách điệu, mở cửa gian giữa, kiểu thượng song hạ bản thông thoáng, mái lợp ngói ta, trên đắp đôi rồng chầu, hai bên xây hai cột đồng trụ.
- Nhân vật được thờ
Theo các tài liệu, sắc phong còn lưu tại di tích cho biết đình Phượng Trì thờ thành hoàng làng là ông Phạm Ngọc và ông Phạm Sùng là những danh tướng thời Lý.
Theo các cụ cao niên trong thôn cho biết, xưa đình thờ ông Phạm Ngọc là đình chung của 5 thôn (thôn Phượng Trì, thôn Tam Sơn, thôn Hữu Ái, thôn Đạo Sử, thôn Đông Hương), nhưng ngôi đình đó đã bị phá hủy trong chiến tranh, do đó nhân dân 5 thôn đã thờ ông Phạm Ngọc tại đình làng Phượng trì. Từ đó đến nay mỗi khi đến ngày hội (ngày 12 tháng 2 âm lịch) nhân dân 5 thôn trên vẫn tập chung, tổ chức tế lễ tại đình thôn Phượng Trì.
Lai lịch công trạng của ngài có thể tóm tắt như sau:
Ngài là một danh tướng triều Lý, đã có công đánh giặc Chiêm Thành. Sau khi đại thắng giặc, ngài được tấn phong là: Quốc vương thượng đẳng tối linh thần đại vương và công trạng của ngài được ghi chép vào chính bản công thần bộ lễ triều Lý Thái Tôn và ban tặng sắc phong.
Trong sắc chỉ của Lý Thái Tôn hoàng đế có ghi rằng:
Phong tước là: Quốc vương thượng đẳng tối linh thần đại vương.
Chuẩn thứ dân Dị Sử trang và Đạo Sử trang huyện Lang Tài phủ Thuận An được hưởng hương hỏa để cúng tế.
Nghiêm cấm: không dùng chữ “Ngọc” đặt tên cho con cái
Nghi lễ:
+ Ngày 12 tháng 2 (ngày sinh) ngày lễ chính có tế, rước.
Lễ dùng: oản, xôi và thịt lợn
+ Ngày mồng 2 tháng 12 (ngày hóa)
Lễ dùng oản, thịt lợn
- Các hiện vật tiêu biểu
09 đạo sắc gồm:
+ Đạo sắc thứ 1 niên đại Cảnh Hưng 1 (1740)
+ Đạo sắc thứ 2 niên đại Cảnh Hưng 28 (1767)
+ Đạo sắc thứ 3 niên đại Cảnh Hưng 44 (1783)
+ Đạo sắc thứ 4 niên đại Tự Đức 33 (1880)
+ Đạo sắc thứ 5 niên đại Đồng Khánh 2 (1887)
+ Đạo sắc thứ 6 niên đại Đồng Khánh 2 (1887)
+ Đạo sắc thứ 7 niên đại Duy Tân 3 (1909)
+ Đạo sắc thứ 8 niên đại Duy Tân 3 (1909)
+ Đạo sắc thứ 9 niên đại Khải Định 9 (1924)
01 long đình thời Nguyễn
01 tượng thờ thế kỷ 21
01 hòm sắc thế kỷ 21
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Hàng năm hội đình thôn Phượng Trì được tổ chức vào ngày 12 tháng 2 âm lịch hàng năm, đây cũng là ngày sinh của ông Ngọc Công.
Từ sáng ngày 11 dân làng tổ chức làm lễ mở cửa đình, bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt để chuẩn bị cho chính lệ. Sáng ngày 12 (ngày sinh của Ngài) dân làng tổ chức tế lễ, và đón các đoàn tế, rước của 5 làng cùng thờ ông về đình Phượng Trì để tế lễ.
Đám rước bao giờ cũng có đầy đủ cờ, kiệu, tàn lọng, siêu đao bát bửu, trống chiêng, phường bát âm, sinh tiền cùng đông đảo nhân dân tham dự rất đông vui, náo nhiệt. Các thôn Phượng Trì, Tam Sơn, Hữu Ái, Đạo Sử, Đông Hương thay phiên tế lễ thánh. Trang phục của đội tế gồm quan viên mặc quần, áo mầu xanh, chủ tế mặc áo đỏ, chân đi hia, đầu đội mũ cánh chuồn. Mâm tế gồm có thủ lợn chín, mâm xôi, hoa quả, trầu, rượu, kim ngân….Song song với phần lễ là phần hội với nhiều tục trò dân gian như thi đấu vật, hát chèo, hát quan họ, bắt vịt, đập niêu…. thu hút đông đảo nhân địa phương tham dự vào những sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Đến buổi chiều ngày 12 các cụ thôn Phượng Trì tổ chức tế dã đám, kết thúc lễ hội một năm.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình làng từ khi khởi dựng tới nay vẫn được người dân quan tâm bảo vệ chăm sóc. Di tích đã thành lập Ban Quản lý di tích địa phương. Thôn cử ra ban khánh tiết gồm 3 cụ ông và cử ra 1 cụ thủ từ trực tiếp hàng ngày trông nom, phụ trách việc quản lý di tích. Ban Quản lý di tích địa phương thường xuyên vận động nhân dân đóng góp kinh phí tu bổ tôn tạo đình.Lễ hội truyền thống, các hoạt động văn hóa được duy trì được thực hiện tốt. Cảnh quan của di tích khang trang tố hảo sạch đẹp. Đất đai và cổ vật được bảo vệ tốt.
Tuy nhiên, hiện nay việc quản lý, bảo vệ các di vật, cổ vật tại di tích gặp chưa được qua tâm dúng mức, các sắc phong có hiện tượng ẩm mốc, hư hại. Di tích chưa có hệ thống phòng cháy, chữa cháy, an ninh.
- Đánh giá giá trị di tích
Ngôi đình từ xưa tới nay vẫn luôn là trung tâm sinh hoạt tâm linh tín ngưỡng của dân làng, làm giầu thêm truyền thống văn hóa địa phương và là nơi giáo dục đạo đức, tình đoàn kết cộng đồng trong dân cư. Các cổ vật của đình là chứng tích cho lịch sử và chứa đựng nhiều thông tin quý về lịch sử địa phương đồng thời mang giá trị nghệ thuật thẩm mỹ.
- Phân loại di tích
Di tích thuộc loại hình: Di tích lịch sử.