Đình Giàng
- Lịch sử hình thành
Đình thôn Giàng được khởi dựng từ lâu đời, tại trung tâm của thôn. Trước đây ngôi đình vốn là công trình to đẹp và đồ sộ, nơi tôn thờ vị thành hoàng là danh nhân thời Lý - Tô Hiến Thành đại vương. Trải qua thời gian và chiến tranh, ngôi đình đã bị phá hủy. Hòa bình lập lại nhân dân địa phương đã khôi phục lại ngôi đình như hiện nay.
Năm 2018, nhà nước hỗ trợ kinh phí 200 triệu để tu bổ tôn tạo Hậu cung của đình.
Đình được xếp hạng cấp tỉnh, quyết định số 1489/QĐ-UBND ngày 05/10/2009
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Đình nằm ở vị trí giữa làng, quay theo hướng Tây Nam, phía Tây giáp với chùa, 2 bên giáp khu dân cư, phía trước có ao làng và cây đa cổ thụ tạo sự thâm nghiêm cho di tích.
Đất đai của đình có diện tích 2280.6m2, đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng.
- Các công trình kiến trúc
Đình thôn Giàng quay hướng tây nam, kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm 5 gian đại đình và 2 gian hậu cung. Hiện trên thượng lương của đình còn ghi lại thời gian dựng nóc đình năm 1968.
Tòa đại đình gồm 3 gian, 2 trái bộ khung gỗ lim chắc khỏe, có kiến trúc theo kiểu kẻ truyền giá chiêng, mái lợp ngói ta, mở cửa 3 gian giữa kiểu thượng song hạ bản. Nối với gian giữa tòa đại đình là 2 gian hậu cung được ngăn cách với nhau bởi bức cửa cấm, có trổ một cửa nhỏ bên cạnh. Hậu cung 2 gian, có kiến trúc đơn giản. Đây là nơi tôn nghiêm thờ thánh và bài trí hệ thống đồ thờ tự của di tích.
Phía trước toàn bộ công trình kiến trúc của đình là một khoảng sân được lát gạch, tiếp đến là cổng đình được xây theo kiểu tứ trụ. Bên cạnh là chùa thôn Giàng công trình kiến trúc thờ Phật của nhân dân trong thôn. Đình và chùa được đi chung một cổng.
- Nhân vật được thờ
Đình thôn Giàng thờ thành hoàng làng là Tô Hiến Thành đại vương. Có thể tóm tắt lai lịch, công trạng của ngài như sau:
“Tô đại vương – tức Tô Hiến Thành vị quan đại thần triều Lý. Ông làm quan dưới hai triều vua lý là Lý Anh Tôn và Lý Cao Tông – là người có công lớn trong việc trừ nạn tham nhũng, hối lộ, xây dựng và bảo vệ đất nước. Ông từng giữ chức thái phó, dự coi việc binh. Trong công cuộc ngoại trị, bảo vệ nền độc lập dân tộc, chống sự quấy phá, lấn chiếm biên giới, hải đảo. Tô Hiến Thành đã lập được công lớn, vì vậy ông được triều đình phong chức Thái úy.
Cuộc đời và tài đức của ông là một tấm gương sáng về tinh thần, khí tiết chống tham quan, xây dựng và củng cố chính quyền nhà nước trong sạch. Sau khi ông mất nhiều làng xã thờ ông làm thành hoàng làng, trong đó có thôn đình Giàng.
- Các hiện vật tiêu biểu
02 ngai thờ thời Lê
01 bàn thờ vuông thời Nguyễn
01 đẳng tế thời Nguyễn
02 hoành phi thời Nguyễn
03 câu đối thời Nguyễn
02 bia đá “Hậu hiền bi ký”, niên đại 1738, 1824
01 bia đá “bản thôn tư văn”, niên đại 1869
01 sắc phong, niên đại 1880
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Hàng năm hội đình thôn Giàng được tổ chức vào ngày 12 tháng 2 âm lịch, tục gọi là vào đám. Từ hôm trước, dân làng làm lễ mở cửa đình để bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt, phát quang đường làng ngõ xóm. Sáng ngày 12 (chính lệ) dân làng tổ chức tế lễ thánh, rước kiệu thánh quanh làng. Đám rước bao giờ cũng có đầy đủ cờ, kiệu, tàn lọng, siêu đao bát bửu, trống chiêng, phường bát âm, sinh tiền cùng đông đảo nhân dân tham dự rất đông vui, náo nhiệt. Kiệu Thánh được rước về đình làm lễ an vị xong diễn ra các tuần tế. Mỗi hôm làng tổ chức tế một lần. Trang phục đội tế được quy định quần áo thụng xanh, chủ tế mặc áo đỏ, chân đi hia, đầu đội mũ cánh chuồn. Mâm tế gồm có thủ lợn chín, mâm xôi, hoa quả, trầu, rượu, kim ngân…Sau lễ tế của làng là đến phần lễ của các gia đình, dòng họ, các phường, hội và khách thập phương.
Song song với phần lễ là phần hội với nhiều tục trò dân gian như: đấu vật, hát chèo, hát quan họ, bắt vịt, đập niêu… thu hút đông đảo nhân địa phương tham dự vào những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình thôn Giàng luôn được chính quyền và nhân dân bảo vệ, gìn giữ. Di tích đã xếp hạng nên đã thành lập ban quản lý di tích địa phương tuy nhiên hoạt động còn chưa hiệu quả, chưa được kiện toàn thường xuyên. Việc quản lý di tích chủ yếu được nhân dân giao cho Ban khánh tiết gồm 4 người trong đó cử ra cụ Từ hàng ngày trực tiếp mở cửa đình, chăm sóc đèn nhang, vệ sinh cảnh quan môi trường của di tích. Lễ hội và các hoạt động văn hóa được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt. Đất đai của di tích được xây tường bao làm danh giới bảo vệ.
Một số tồn tại hạn chế như: chưa quy hoạch tổng thể khu di tích, cần có biện pháp bảo vệ các di vật, cổ vật tại di tích.
- Đánh giá giá trị di tích
Đình thôn Giàng là công trình tín ngưỡng tiêu biểu của nhân dân địa phương. Di tích có giá trị về nhiều mặt: lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, thẩm mỹ. Các cổ vật của di tích góp phần cung cấp thông tin quý giá về lịch sử di tích và địa phương. Các công trình kiến trúc, đồ thờ tự chứa đựng giá trị nghệ thuật trong kiến trúc và tạo tác đồ thờ. Các hoạt động văn hóa đã làm giàu thêm đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương, xây dựng mối đoàn kết cộng đồng dân cư. Đình thờ danh nhân tiêu biểu trong lịch sử đất nước có ý nghĩa giáo dục các thế hệ về những truyền thống tốt đẹp của cha ông.
- Phân loại di tích
Di tích thuộc loại hình lịch sử.