Đình Hữu Ái
- Lịch sử hình thành
Đình Hữu Ái là công trình văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương vốn được xây dựng từ lâu đời để tôn thờ thành hoàng làng là tướng quân Phạm Thiệu (Thiệu Công). Đình làng Hữu Ái vốn xưa kia nằm ở phía Tây của làng trên một khu đất cao, sau do yếu tố tâm linh nên nhân dân địa phương đã chuyển đình về phía Đông của làng. Đến thế kỷ 19, đình Hữu Ái lại được trùng tu sửa chữa. Vì đình nằm trên khu đất trũng thấp thường xuyên bị ngập lụt vào mùa mưa, do vậy đến đầu thế kỉ 20 nhân dân địa phương đã góp công của chuyển đình về dựng tại vị trí ngày nay.
Cuối năm 1952, thực hiện lệnh tiêu thổ kháng chiến, nhân dân địa phương đã dở bỏ 5 gian Đại đình chỉ để lại 3 gian Hậu cung, kiệu Long đình, kiệu bát cống và nhiều đồ thờ tự. Năm 1960 Hợp tác xã nông nghiệp đã xây bít hậu cung, mở cửa ra hướng khác và biến Hậu cung thành nhà kho Hợp tác xã, nhiều đồ thờ tự đã thất lạc chỉ còn lại kiệu bát cống. Năm 1972, trên nền Đại đình cũ, địa phương đã cho xây dựng 5 gian nhà Văn hóa và phá bỏ 3 gian nhà kho (Hậu cung của đình cũ). Đến năm 1989, nhân dân địa phương đã góp công góp của xây dựng được 1 gian Hậu cung nằm phía sau Nhà văn hóa trên đất Hậu cung cũ để tiếp tục thờ thánh. Sau đó, địa phương đã đồng ý cho thông Hậu cung với 5 gian Nhà văn hóa phía trước và biến nhà văn hóa thành nơi hành lễ. Sau nhiều lần tu sửa đến năm 2013 nhân dân địa phương đã dỡ bỏ và góp công góp của xây dựng lại ngôi đình khang trang tố hảo như hiện nay.
Đình được xếp hạng cấp tỉnh, quyết định số 1008/QĐ-UBND ngày 24/9/2014
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Hiện nay, đình làng Hữu Ái tạo lạc trên một khu đất đẹp ở phía Tây đầu làng. Đình quay hướng Nam, có bình đồ kiến trúc kiểu chữ đinh gồm 2 tòa Đại đình và Hậu cung. Phía Đông giáp chùa làng, 3 phía còn lại giáp các hộ dân cư.
Đất đai của đình có tổng diện tích 629m2, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng, xây tường bao bảo vệ.
- Các công trình kiến trúc
Đình có kiến trúc kiểu chữ đinh gồm 2 tòa Đại đình và Hậu cung.
Đại đình có quy mô 3 gian 2 chái, bờ nóc đắp nổi rồng chầu hổ phù đội mặt trăng bằng chất liệu gốm sứ, trên bờ chảy có con nghê, bốn mái đao cong mềm mại, đầu đao đắp rồng, mái lợp ngói mũi hài. Cửa chính mở 3 gian giữa kiểu bức bàn, gian trái trổ cửa chữ Thọ vuông. Bộ vì gồm 4 hàng cột, kết cấu vì nóc kiểu chồng rường giá chiêng, trên các con rường, đấu kê đều được đắp nổi hoa lá cách điệu, vì nách gian giữa kiểu cốn, phía trong đắp nổi tứ linh, phía ngoài đắp nổi tứ quý. Vì nóc gian bên kiểu cốn đắp nổi hổ phù, vì nách kiểu chồng rường. Trên đầu dư, bảy hiên đều đắp nổi hoa lá cách điệu.
Hậu cung gồm 2 gian, được xây dựng theo kiến thức truyền thống, bộ khung chịu lực sử dụng chất liệu hiện đại. Kết cấu vì nóc kiểu chồng rường giá chiêng; trên các con rường, đấu kê đều đắp nổi hoa lá cách điệu.
- Nhân vật được thờ
Căn cứ vào các nguồn tư liệu cho biết, đình làng Hữu Ái thờ Thành hoàng làng là tướng quân Phạm Thiệu (Thiệu Công) người có công đánh thắng giặc Chiêm, thời vua Lý Thái Tông. Ngoài ra cứ 5 năm một lần, đình làng Hữu Ái lại rước thánh (tướng chỉ huy Ngọc Công) về phối thờ tại đình làng. Các ngài có công hộ quốc an dân, bảo vệ bờ cõi thiêng liêng của đất nước.
- Các hiện vật tiêu biểu
01 bia “Tư văn bi ký” niên đại 1844
01 bia “Hậu kỵ bi ký” niên đại 1860
05 sắc phong thời Nguyễn (1852,1880, 1887, 1909, 1924)
01 ngai thờ TK XX
01 tượng thờ TK XX
01 mâm vuông TK XX
02 hoành phi TK XX
08 câu đối TK XX
01 hương án TK XX
01 bát hương TK XX
03 đài nước TK XX
02 hạc thờ TK XX
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Xưa 5 làng Thứa (làng Hữu Ái, Phượng Trì, Đạo Sử, Đông Hưng, Tam Sơn) kết chạ với nhau vì cùng thờ chung tướng quân Phạm Ngọc và mỗi làng lại thờ riêng một vị tướng theo Phạm Ngọc đánh giặc Chiêm vào thời Lý. Lễ hội của 5 làng Thứa được tổ chức từ ngày 12/02 (là ngày sinh của tướng quân Phạm Ngọc) có năm kéo dài đến ngày 15/02. Xưa việc tổ chức lễ hội được năm làng bàn bạc, phân công và chuẩn bị hết sức chu đáo, nghiêm túc.
Theo lệ hàng năm để chuẩn bị cho lễ hội chung của năm làng thì trước đó phải bầu Ban Văn Trai. Ban Văn Trai cùng lý trưởng của năm lo việc tế lễ. Lễ vật tế thánh gồm xôi, gà, oản, chuối...
Nghi thức:
Ngày 10/02 (âm lịch) làm lễ mở cửa đình Thượng (Phượng Trì) là đình chung và mở cửa đình của năm làng.
Ngày 11/02 các làng chuẩn bị cho việc rước thánh của làng mình về bái tướng tại dình Thượng.
Ngày 12/02 các làng rước thánh của làng mình về đình Thượng để tổ chức tế lễ. Sau khi tế lễ các làng lại rước thánh của làng mình về đình làng mình an vị. Lễ vật sau khi tế lễ xong thì để lại đình Thượng cho Ban Văn Trai, lý dịch thụ hưởng.
Từ ngày 13/02 đến ngày 15/02 thôn nào có điều kiện thì tổ chức hội.
Cứ 5 năm lại tổ chức Đại lễ với quy mô lớn một lần.
Ngày nay, lễ hội vẫn diễn ra vào ngày 12/02 âm lịch. Tuy nhiên do đình thượng đã bị phá hủy nên việc tổ chức lễ hội ngày nay lần lượt mỗi làng đăng cai một năm. Thôn đăng cai (chủ tế) phải lo chuẩn bị toàn bộ lễ vật tế thánh cũng như việc tổ chức rước thánh.
Ngày 10/02 các thôn tổ chức tế lễ mở cửa đình tại đình làng mình.
Ngày 11/02 các thôn tập trung tại thôn đăng cai. Buổi chiều đoàn rước của năm thôn tổ chức đi về thôn đăng cai của năm trước, rồi tổ chức tế lễ tại đó xin phép được rước bài vị và bình hương của thánh (tướng Phạm Ngọc) về đình của làng đăng cai và làm lễ an vị.
Đến 12 giờ trưa ngày 12/02 âm lịch tổ chức lễ tế chung của năm làng tại đình của làng đăng cai xin được thờ thánh (Ngọc Công).
Bên cạnh phần lễ, thôn đăng cai còn tổ chức hội với nhiều trò chơi dân gian như: chọi gà, đánh cờ, hát quan họ... các môn thể thao, buổi tối tổ chức diễn văn nghệ.
Ngoài lễ hội chính được tổ chức vào ngày 12 tháng 02 âm lịch (ngày sinh của thánh Phạm Ngọc). Năm làng Thứa còn tổ chức tế lễ tại đình của làng đăng cai và ngày thánh hóa 2/12 âm lịch. Ngoài ra đình làng nào làng ấy lại tổ chức tế lễ riêng vào ngày sinh và ngày hóa vị thành hoàng của làng đó. Đình làng Hữu Ái tổ chức tế lễ vào ngày 10/01 âm lịch là ngày sinh; ngày 05/05 âm lịch là ngày hóa của thánh Thiệu Công. Ngày nay đình Hữu Ái vẫn còn duy trì việc tế lễ vào ngày 9/9 âm lịch là ngày phơi sắc.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình vẫn được người dân Hữu Ái chăm sóc bảo vệ. Ngoài việc thành lập Ban quản lý di tích địa phương theo quy đinh, thôn cử ra Ban khánh tiết gồm 4 cụ trực tiếp phụ trách việc quản lý, chăm sóc di tích, vệ sinh môi trường cảnh quan hàng ngày. Việc thờ tự đức Thánh được người dân thực hiện tốt trong sự tôn nghiêm. Tuy nhiên di tích công tác quản lý, bảo vệ di tích cũng còn hạn chế. Về công trình kiến trúc phục dựng lại chưa sử dụng vật liệu truyền thống. Bia đá dựng trước sân đình, không có mái che nên đã mài mòn mất nội dung chữ của 1 bia.
- Đánh giá giá trị di tích
Đình là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân suốt nhiều thế hệ. Đây là nơi giáo dục truyền thống văn hóa tốt đẹp, nuôi dưỡng đời sống tinh thần, gìn giữ những thuần phong mỹ tục của cha ông. Từ đó góp phần làm giầu truyền thống lịch sử quê hương. Các cổ vật, hiện vật lưu giữ tại đình có giá trị về tư liệu và lịch sử.
- Phân loại di tích
Loại hình di tích lịch sử.