Đình Mỹ Duệ

- Lịch sử hình thành: 

Theo lời các cụ cao niên trong làng và hệ thống thư tịch cổ ở nơi đây cho biết đình Mỹ Duệ có từ lâu đời. Căn cứ vào nội dung văn bia “ Hữu Thần tả Phật bi ký” dựng vào năm Chính Hòa 20 (1699) cho biết vào thời kỳ này đình được tu bổ tôn tạo lớn, có nhiều người cung tiến tiền của để tu bổ đình trong đó tiêu biểu có cung tần Đặng Thị Nhuận, người thôn Trịnh xã Tỳ Bà, mẹ là người bản xã đã cung tiến 500 quan tiền và 4 mẫu ruộng để tu bổ đình - chùa nên đã được nhân dân bầu làm hậu Thần, hậu Phật. Như vậy cũng có thể xác định ngôi đình có niên đại khởi dựng từ khoảng cuối thể kỷ 16, đầu thế kỷ 17. Đến thời Nguyễn, đình được trùng tu tôn tạo với quy mô khá lớn. Các cụ cao niên trong làng còn nhớ, khi ấy đình gồm các tòa: Tiền tế 5 gian, hai bên có sàn gỗ; Đại đình 3 gian 2 chái, bốn mái đao cong, nối phía sau là phần hậu cung tạo thành hình chữ đinh (J); phía trước Tiền tế có hai Dải vũ, mỗi tòa 3 gian. Nhưng rất tiếc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình Mỹ Duệ đã được tiêu thổ để đáp ứng nhu cầu cách mạng. Hòa bình lập lại do truyền thống uống nýớc nhớ nguồn, nhân dân ðịa phýõng ðã góp công góp của phục dựng lại đình trên nền xưa đất cũ với sự trang nghiêm như ngày nay.

Đình làng Mỹ Duệ: xếp hạng di tích cấp tỉnh, Quyết định số 1626/QĐ-UBND, ngày 21/12/2012.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Đình Mỹ Duệ nằm vị trí thuộc phía Đông Bắc của làng, tọa lạc trên một khu đất rộng có diện tích 3.411,8 m2 (chung diện tích sổ đỏ với chùa), đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, phía Đông giáp cánh đồng, phía Tây giáp chùa, phía Bắc giáp sông Ngụ, phía Nam giáp đường. Đình có mặt chính quay hướng Nam, nằm trên khuôn viên sạch sẽ thoáng đãng, đúng với khung đình làng Bắc bộ, phía trước có cây đa, giếng nước sân đình.

- Các công trình kiến trúc:

Đình quay theo hướng Nam, gồm các công trình kiến trúc chữ Đinh (J) gồm Đại đình và Hậu cung. Tuy mới được tu bổ phục dựng nhưng ngôi đình vẫn mang dáng dấp của ngôi đình cổ với mái ngói đao cong, bộ khung gỗ lim được trí chạm khắc tinh xảo với các đề tài truyền thống “ tứ linh, tứ quý” và hoa lá cách điệu. Đại đình gồm 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong. Mái đình được lợp bằng ngói mũi hài, các góc đao uốn cong được trang trí hình rồng, phượng quay chầu về nóc mái; bờ nóc, bờ dải đắp gạch hoa chanh, chính giữa bờ nóc đắp nổi hình hai con rồng chầu mặt nguyệt; hai đầu của bờ nóc đắp hai đầu rồng ngậm lấy bờ nóc tạo thành hai đầu kìm với cái đuôi uốn cong lên như hình dấu hỏi khá tinh tế. Bộ khung đình được làm bằng gỗ lim liên kết với nhau bởi 6 hàng cột ngang 4 hàng cột dọc. Cột có chu vi và chiều cao khá lớn nên đã tạo cho ngôi đình có không gian cao rộng và thoáng đãng. Kết cấu vì làm theo lối con chồng giá chiêng, cốn chồng rường, bẩy. Nối với gian giữa Đại đình là hai gian 1 dĩ Hậu cung, mái lợp ngói mũi, tường hậu bít đốc tay ngai. Bộ khung cũng được làm bằng gỗ lim, trang trí chạm khắc tương tự như ngoài tiền đình. Kết cấu bộ vì Hậu cung làm theo lối truyền thống “ con chồng giá chiêng, xà nách gác tường”. Ngăn cách giữa Đại đình và Hậu cung là bức cửa cấm được làm theo kiểu bức bàn, hai bên có mở cửa ngách kiểu thượng song hạ bản. Qua cửa cấm là Hậu cung, đây là nơi an vị của đức Thánh. 

Phía trước toàn bộ công trình kiến trúc đình Mỹ Duệ là khoảng sân rộng gồm 2 cấp, sân trên khá rộng lát gạch vuông màu đỏ, ở khu vực giữa sân, phía trước gian giữa của tiền đình đặt 2 sập đá có niên đại thời Lê, trang trí chạm khắc đẹp; đây là nơi đặt lễ vật tế thánh mỗi khi làng vào hội, xưa kia sập phía trên là đặt lợn tế, sập phía dưới đặt mâm xôi gà. Sân dưới hai bên có hai nhà bia, trước bia mỗi bên lại có một hương án đá khá lớn kiểu chân quỳ, trang trí chạm khắc nhiều đề tài như rồng cuốn, phượng vũ, lân chầu, cánh sen, hoa cúc… mang đậm phong cách nghệ thuật của thời Lê Trung Hưng. Đặc biệt trên mặt của hương án phía bên trái nhìn từ ngoài vào được chạm nổi hình hai con nghê rất độc đáo chầu vào nhau cùng ngậm một khối đá. 

- Nhân vật được thờ: 

Đình là nơi thờ phụng Tam vị Thành hoàng có công đánh giặc bảo vệ đất nước qua các thời kỳ lịch sử. Căn cứ vào các nguồn tài liệu thư tịch cổ như thần tích, thần sắc, bia đá và truyền khẩu của nhân dân địa phương cho biết Đình làng Mỹ Duệ thờ đức Thánh Trấn Ba (Cự Công) - người có công giúp vua Lê Đại Hành dẹp quân Tống xâm lược, bảo vệ đất nước. Đình Mỹ Duệ còn thờ hai nàng cung phi là Nguyệt Vị Nương và Bảo An có công âm phù vua Lê Thái Tổ đi đánh giặc Chiêm Thành.

- Các hiện vật tiêu biểu: 

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Tại đình thôn Mỹ Duệ có rất nhiều ngày sự lệ trong 1 năm, tuy nhiên ngày lễ quan trọng nhất được tổ chức từ 13 đến 16 tháng 11 âm lịch, tục gọi là vào đám hay vào hội.

Vào hội, sáng ngày 11 dân làng làm lễ mở cửa đình, bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt, dọn dẹp đường làng ngõ xóm, đến chiều thì tổ chức rước văn từ nhà cụ Tả Văn ra đình, buổi tối có hát Ả Đào. Ngày 12 làm lễ nhập tịch, các giáp rước lễ vật ra đình, mâm tế xôi, gà, tiền, vàng, trầu cau, hương rượu…sau đó tham gia lễ rước. Lễ rước từ đình ra nghè rồi về đình để dân làng tế lễ. Đoàn rước bao gồm đầy đủ cờ, kiệu, tàn, lọng, phường bát âm, sinh tiền, chiêng, trống ..cùng nhân dân tham gia đông đủ rất náo nhiệt. Ngày 13 tổ chức đại lễ. Lễ tế được tổ chức rất long trọng, trang nghiêm. Trong những ngày hội, song song với phần lễ là phần hội gồm nhiều trò chơi dân gian như hát tuồng, chèo, ả đào, cờ người, chọi gà…thu hút đông đảo nhân dân tham dự. 

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Di tích đình làng Mỹ Duệ hiện nay do chính quyền và nhân dân thôn Mỹ Duệ xã Phú Hòa trực tiếp sở hữu và quản lý. Sau khi di tích xếp hạng, thành lập Ban quản lý di tích, theo Quyết định số 242 ngày 11 tháng 6 năm 2014 của UBND tỉnh Bắc Ninh “về việc ban hành quy định về quản lý di tích, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh”. Di tích có tường bao bảo vệ rõ ràng tránh được sự xâm lấn đất đai. Đình Mỹ Duệ là công trình văn hóa tín ngưỡng có lịch sử hình thành và phát triển từ lâu đời. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc, những biến động của xã hội và thiên nhiên, nhưng di tích vẫn luôn được nhân dân quan tâm bảo vệ, trùng tu, tôn tạo làm cho ngôi đình ngày càng khang trang tố hảo với tổng kinh phí đầu tư lên đến hơn 550 triệu đồng (nguồn kinh phí xã hội hóa 350 triệu, nguồn vốn nhà nước hỗ trợ 200 triệu năm 2017 xây dựng cổng, xây dựng nhà bia). Hàng ngày các cụ trong hội người cao tuổi vẫn thay phiên nhau bảo vệ, quét dọn và hương khói phụng thờ Thánh. Những ngày hội và sự lệ của làng cũng được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt, tạo không khí vui tươi phấn khởi trong nhân dân. Di tích đã có sơ đồ quy hoạch tổng thể.

Những tồn tại hạn chế: di tích chưa được lắp đặt hệ thống camera giám sát, chưa có thiết bị phòng cháy chữa cháy. Công tác tuyên truyền quảng bá di tích chủ yếu qua hệ thống loa truyền thanh của thôn.

- Đánh giá giá trị di tích: 

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Đình Mỹ Duệ còn bảo lưu một số tài liệu cổ vật quý như 8 bia đá thời Lê - Nguyễn, 03 hương án, 03 sập đá thời Lê là nguồn tài liệu quý giúp cho việc nghiên cứu tìm hiểu về quê hương và sự hình thành của di tích đó là những giá trị cơ bản mang tính chất bảo tàng sâu sắc của di tích. Căn cứ vào các nguồn tài liệu thư tịch cổ như thần tích, thần sắc, bia đá và truyền khẩu của nhân dân địa phương cho biết đình làng Mỹ Duệ thờ đức Thánh Trấn Ba (Cự Công) - người có công giúp vua Lê Đại Hành dẹp quân Tống xâm lược, bảo vệ đất nước. Đình Mỹ Duệ còn thờ hai nàng cung phi là Nguyệt Vị Nương và Bảo An có công âm phù vua Lê Thái Tổ đi đánh giặc Chiêm Thành. Đây là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, là nơi thể hiện tính cộng đồng, sự cố kết tập thể, là nơi giáo dục người dân về truyền thống uống nước nhớ nguồn.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Đình Mỹ Duệ là công trình xây dựng trong lịch sử và được trùng tu tôn tạo lại với quy mô không lớn nhưng rất chắc chắn, cấu trúc gỗ theo kiểu thời Lê, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh tín ngưỡng của nhân dân địa phương tại di tích. Đình Mỹ Duệ là công trình di tích có giá trị cơ bản là giá trị lịch sử văn hóa, nơi lưu giữ những tài liệu hiện vật có giá trị nghiên cứu lịch sử sâu sắc. Tọa lạc trên một khuôn viên rộng, Đình đậm chất kiến trúc truyền thống đình cổ Bắc bộ với mô típ cây đa, giếng nước, sân đình.

- Phân loại di tích: 

Thuộc loại hình Di tích lịch sử.