Đình Ngọc Cục
- Lịch sử hình thành
Theo kết quả khảo sát tại di tích cho biết, đình Ngọc Cục là công trình được khởi dựng vào thời Lê. Đến thời Nguyễn, đình có quy mô khá lớn ở khu đất Cổng Đình nằm ở phía Tây của làng. Trải thăng trầm lịch sử đình đã qua nhiều lần tu bổ, sửa chữa. Năm 1944 đình được tu dựng lại gồm 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong, Hậu cung 3 gian tất cả được làm bằng gỗ lim.
Trong khuôn viên đình có cả chùa “Hồ Ngọc tự”, năm 1960 đình bị tháo dỡ phần Đại Đình còn lại Hậu cung. Đến năm 1992, nhân dân địa phương tái lập lại 3 gian Đại Đình. Đến năm 2010, được sự quan tâm của Đảng, Chính quyền và nhân dân địa phương toàn bộ khu đình đã được phục dựng lại.
Đình Ngọc Cục đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh, Quyết định số 934/QĐ-UBND, ngày 04/8/2011.
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Đình tọa lạc ở một khu đất rộng rãi thoáng đãng phía đầu làng, đình quay theo hướng Tây. Các phía của đình giáp hộ dân cư. Đất đai của di tích với diện tích rộng 1410m2, có tường bao bảo vệ.
- Các công trình kiến trúc
Hiện nay, đình Ngọc Cục có bình đồ kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm 2 tòa Đại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong và Hậu cung 2 gian; toàn bộ công trình được làm bằng gỗ lim và gỗ táu mật, quay theo hướng Tây. Tòa Đại đình có kết cấu vì theo kiểu giá chiêng, hệ thống cửa mở 3 gian theo kiểu của ba lô, hai gian bên xây kín, mở cửa theo kiểu chữ Thọ tròn. Hậu cung gồm 2 gian, bộ khung gỗ lim vững chắc.
- Nhân vật được thờ
Đình thờ thành hoàng làng Hộ Quốc và Quý Minh.
Về đức Quý Minh đại vương như sau:
Đời vua Hùng (Duệ Vương) có 2 người con gái tên là Tiên Dung công chúa và Mị Nương công chúa. Người thứ nhất gả cho Chử Đồng Tử quê ở Đạo Sơn Nam, phủ Khoái Châu, huyện Đông An, xã Đa Hòa.Còn cô em là Mị Nương công chúa. Vua không có con trai bèn kén rể cầu hiền. Lúc ấy có 2 người là Tản Viên Sơn Thánh và Thủy Thần Đông Cung cùng đến xin ra mắt. Vua bèn hứa nếu ai đem lễ vật cầu hôn đến trước thì sẽ gả con gái cho. Sáng hôm sau Sơn Thánh đến trước và được nhà vua gả Mị Nương cho. Thủy Tinh đến muộn thấy việc đã xong bèn nổi giận làm mưu to gió lớn, dâng nước lên để đánh Sơn Thánh nhưng nước dâng tới đâu thì Sơn Thánh lại làm núi cao đến đấy. Vua phục tài đức của Sơn Thánh mà nhường ngôi cho.Lúc ấy Thục Chúa là con vua nước Ai Lao nghe tin vua nhường ngôi cho Sơn Thánh bèn đem quân đến đánh. Sơn Thánh chiêu tập binh mã và các tướng tài để chuẩn bị đánh giặc. Đưa em là Nghi Lĩnh Hầu làm tướng tiên phong. Quân Thục thua chạy Sơn Thánh dâng sớ tâu vua. Vua cho Sơn Thánh đem quân về bái tạ và phong cho Nhạc phủ kiêm Thượng đẳng thần. Phong cho em Nghi Lĩnh Hầu là Quý Minh đại vương. Phong cho Tả Hữu Kiên Thần đô hộ đại vương là Cao Sơn đại vương. Hai năm sau quân Thục lại chiêu tập binh mã sang đánh. Sơn Thánh cùng em là Nghi Lĩnh Hầu từ Lăng Xương động đem quân đánh Thục ở Lạng Sơn nhân dân các nơi nô nức xin theo đánh giặc, quân giặc thua chạy nhưng Nghi Lĩnh Hầu (Quý Minh) không may bị trúng tên bị thương. Quân ta thắng trận trở về, đến xứ Kinh Bắc, Từ Sơn phủ, An Phong huyện, Nội Trà xã nhân dân đem lễ ra đón mừng. Nghi Lĩnh Hầu Quý Minh thấy ở địa phận Phú Mẫn có một khu gò có ao sâu, và một con rồng uốn khúc, ông đi đến và hóa vào ngày 10/4. Sau đó là mưa gió sấm chớp nổi lên, chỗ ông hóa biến thành một ngôi mộ lớn. Nhân dân xin được lập đền thờ ông và làm lễ tế phong ông làm Quý Minh đại vương Thượng đẳng thần.Khi nhà Hồ cướp ngôi vua, ở đất Lam Sơn Lê Lợi nổi dậy khởi nghĩa. Đạo quân của ông đi qua đình thờ Quý Minh, ông vào cầu xin âm phù đánh giặc. Sau khi đánh thắng giặc vua Lê Thái Tổ tặng phong: “Quý Minh hiển ứng đại vương”. Khi họ Mạc cướp ngôi nhà Lê, vua Lê Trang Tôn được thần âm phù diệt Mạc lại phong mỹ tự “Quý Minh uy linh chiêm cảm đại vương”.
- Các hiện vật tiêu biểu
01 cuốn thư (kiểu chữ Thọ đỉnh), niên đại Bảo Đại năm Bính Tý (1936)
01 bia đá: Hậu Phật bi ký, niên đại Cảnh Hưng 21 (1760)
01 câu đối: niên đại Bảo Đại 13 (1938)
05 đạo sắc phong vào các năm: Tự Đức 6 (1953), Đồng Khánh 2 (1887), Duy Tân 3 (1909), 02 đạo niên đại Khải Định 9 (1924).
01 bát hương sành (thế kỷ XIX)
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Lễ hội truyền thống của đình làng diễn ra ngày 10/1 âm lịch hàng năm. Trong ngày hội làng tổ chức tế lễ và rước quanh làng sau đó quay lại đình làng. Trong những ngày diễn ra lễ hội sau phần lễ là phần hội có các trò chơi dân gian như: vật, tuồng, chèo, cờ người.
Ngoài ra đình còn có các ngày sự lệ khác như:
Ngày sinh đức thánh: 12/ Giêng
Các ngày tuần tiết, ngày rằm, mồng một, năm mới...
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình làng từ khi khởi dựng tới nay vẫn được người dân quan tâm bảo vệ chăm sóc. Thôn cử ra ban khánh tiết gồm 11 cụ ông và cử ra 1 cụ thủ từ trực tiếp hàng ngày trông nom, phụ trách việc quản lý di tích. Lễ hội truyền thống, các hoạt động văn hóa được duy trì được thực hiện tốt. Cảnh quan của di tích khang trang tố hảo sạch đẹp. Đất đai và cổ vật được bảo vệ tốt.
- Đánh giá giá trị di tích
Ngôi đình từ xưa tới nay vẫn luôn là trung tâm sinh hoạt tâm linh tín ngưỡng của dân làng, làm giầu thêm truyền thống văn hóa địa phương và là nơi giáo dục đạo đức, tình đoàn kết cộng đồng trong dân cư. Các cổ vật của đình là chứng tích cho lịch sử và chứa đựng nhiều thông tin quý về lịch sử địa phương đồng thời mang giá trị nghệ thuật thẩm mỹ.
- Phân loại di tích
Di tích thuộc loại hình: Di tích lịch sử.