Đình Tam Sơn
- Lịch sử hình thành
Theo các tài liệu cổ và kết quả khảo sát ở địa phương cho biết, đình Tam Sơn được khởi dựng từ thời Lê, có quy mô kiến trúc kiểu chữ Đinh, gồm 7 gian Đại đình và hai gian Hậu cung. Do thời gian và chiến tranh, đình đã được tu bổ nhiều lần, đến năm 1978 đình đã bị cắt mất hai gian của Đại đình, Hậu cung trở thành nhà kho của hợp tác xã. Trải qua nhiều năm, đến năm 2013, nhân dân mới góp công của tiến hành tu bổ tòa Đại đình, làm thêm 2 chái để đình có quy mô, dáng vẻ như hiện nay.
Đình Tam Sơn là di tích đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo quyết định số 225/QĐ-CT, ngày 10/03/2003.
- Cảnh quan môi trường, đất đai
Đình nằm ở đầu làng phía Tây, cùng khuôn viên với chùa làng. Phía trước có giếng đình và nhìn ra cánh đồng lúa bát ngát. Các phía còn lại giáp các hộ dân cư.
Đình có tổng diện tích đất rộng 915m2, đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng và xây tường bao bảo vệ
- Các công trình kiến trúc
Hiện, đình Tam Sơn nằm ở phía Tây của làng, có bình đồ kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm Đại đình và Hậu cung. Đại đình 5 gian 2 chái, bộ khung làm bằng gỗ, được liên kết bởi 3 hàng cột dọc 8 hàng cột ngang; kết cấu vì nóc kiểu chồng rường giá chiêng, vì nách cột chồng ván mê chạm nổi rồng cuốn mây và hoa lá cách điệu. Hệ thống cửa bức bàn thượng song hạ bản mở cửa 5 gian giữa, 2 chái mở cửa sổ hình chữ Thọ tròn.
Hậu cung 2 gian, bộ khung làm bằng gỗ. Bên trong Hậu cung đặt ngai thờ, bài vị sơn son thếp vàng ở vị trí cao nhất, phía dưới đặt các đồ thờ tự như: sập thờ, bát hương, đỉnh đồng, mâm bồng.
- Nhân vật được thờ
Đình Tam Sơn là công trình tín ngưỡng tiêu biểu của nhân dân địa phương. Nhân vật được thờ trong đình là tướng quân Phạm Hồng đã có công đánh giặc giúp dân giúp nước. Ngài là tướng quân đời vua Lý Thái Tông. Năm đó, đất nước bị giặc Chiêm khởi binh xâm lược. Vua cử Ngọc Công làm Binh chiêm tướng quân, Ngài đã cùng ông anh là Sùng Công, ông em là Thiệu Công tòng chinh trợ quốc làm Nội đao thủ túc. Đến thời Lê Lợi khởi nghĩa đánh quân Ngô thì ngài lại âm phù nhà Lê nên được tấn phong là “Thượng đẳng thần trung minh đại vương”. Ngoài ra cứ 5 năm một lần, đình làng Hữu Ái lại rước thánh (tướng chỉ huy Ngọc Công) về phối thờ tại đình làng. Các ngài có công hộ quốc an dân, bảo vệ bờ cõi thiêng liêng của đất nước.
- Các hiện vật tiêu biểu
01 bộ siêu đao bát biểu thời Nguyễn
01 long đình thời Nguyễn
01 bản thần tích soạn năm 1572, sao lại năm 1737
05 đạo Sắc phong có niên đại thời Nguyễn, cụ thể là vào các năm: Tự Đức 33 (1880), Đồng Khánh 2 (1887), Duy Tân 3 (1909), 2 bản niên đại Khải Định 9 (1924).
06 bia đá có niên đại như sau: 02 bia có tên “Hậu kỵ bi ký” niên đại Tự Đức 32 (1879), 01 bia “Hậu kỵ bi ký” niên đại Tự Đức 3 (1850), 01 bia không rõ tên niên đại Tự Đức 3 (1850), 01 bia “Hậu kỵ bi ký” niên đại Tự Đức 23 (1870), 01 bia “Hậu thần bi ký” niên đại Khải Định 6 (1921).
01 khám thờ thời Nguyễn
02 hương án TK XX
02 hạc thờ TK XX
04 hoành phi TK XX
03 câu đối TK XX
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Xưa 5 làng Thứa gồm làng Tam Sơn và 4 làng khác (gồm làng Hữu Ái, Phượng Trì, Đạo Sử, Đông Hưng) kết chạ với nhau vì cùng thờ chung tướng quân Phạm Ngọc và mỗi làng lại thờ riêng một vị tướng theo Phạm Ngọc đánh giặc Chiêm vào thời Lý (làng Tam Sơn thờ tướng Phạm Hồng). Lễ hội của 5 làng Thứa được tổ chức từ ngày 12/02 (là ngày sinh của tướng quân Phạm Ngọc) có năm kéo dài đến ngày 15/02. Xưa việc tổ chức lễ hội được năm làng bàn bạc, phân công và chuẩn bị hết sức chu đáo, nghiêm túc.
Theo lệ hàng năm để chuẩn bị cho lễ hội chung của năm làng thì trước đó phải bầu Ban Văn Trai. Ban Văn Trai cùng lý trưởng của năm lo việc tế lễ. Lễ vật tế thánh gồm xôi, gà, oản, chuối...
Nghi thức:
Ngày 10/02 (âm lịch) làm lễ mở cửa đình Thượng (Phượng Trì) là đình chung và mở cửa đình của năm làng.
Ngày 11/02 các làng chuẩn bị cho việc rước thánh của làng mình về bái tướng tại dình Thượng.
Ngày 12/02 các làng rước thánh của làng mình về đình Thượng để tổ chức tế lễ. Sau khi tế lễ các làng lại rước thánh của làng mình về đình làng mình an vị. Lễ vật sau khi tế lễ xong thì để lại đình Thượng cho Ban Văn Trai, lý dịch thụ hưởng.
Từ ngày 13/02 đến ngày 15/02 thôn nào có điều kiện thì tổ chức hội.
Cứ 5 năm lại tổ chức Đại lễ với quy mô lớn một lần.
Ngày nay, lễ hội vẫn diễn ra vào ngày 12/02 âm lịch. Tuy nhiên do đình thượng đã bị phá hủy nên việc tổ chức lễ hội ngày nay lần lượt mỗi làng đăng cai một năm. Thôn đăng cai (chủ tế) phải lo chuẩn bị toàn bộ lễ vật tế thánh cũng như việc tổ chức rước thánh.
Ngày 10/02 các thôn tổ chức tế lễ mở cửa đình tại đình làng mình.
Ngày 11/02 các thôn tập trung tại thôn đăng cai. Buổi chiều đoàn rước của năm thôn tổ chức đi về thôn đăng cai của năm trước, rồi tổ chức tế lễ tại đó xin phép được rước bài vị và bình hương của thánh (tướng Phạm Ngọc) về đình của làng đăng cai và làm lễ an vị.
Đến 12 giờ trưa ngày 12/02 âm lịch tổ chức lễ tế chung của năm làng tại đình của làng đăng cai xin được thờ thánh (Ngọc Công).
Bên cạnh phần lễ, thôn đăng cai còn tổ chức hội với nhiều trò chơi dân gian như: chọi gà, đánh cờ, hát quan họ... các môn thể thao, buổi tối tổ chức diễn văn nghệ.
Ngoài lễ hội chính được tổ chức vào ngày 12 tháng 02 âm lịch (ngày sinh của thánh Phạm Ngọc). Năm làng Thứa còn tổ chức tế lễ tại đình của làng đăng cai và ngày thánh hóa 2/12 âm lịch. Ngoài ra đình làng nào làng ấy lại tổ chức tế lễ riêng vào ngày sinh và ngày hóa vị thành hoàng của làng đó.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình từ xưa tới nay vẫn được nhân dân quan tâm bảo vệ gìn giữ. Thôn đã cử ra Ban khánh tiết gồm 5 người trực tiếp phụ trách các công việc liên quan đến di tích. Di tích thành lấp Ban Quản lý di tích địa phương theo quy đinh. Vào dịp đình đám, các nghi thức rước tế được nhân dân chuẩn bị chu đáo, theo truyền thống. Hàng ngày đền có cụ từ trông coi, giữ gìn vệ sinh môi trường cảnh quan sạch đẹp, phong quang. Đất đai của di tích được xây tường bao bảo vệ, các cổ vật, hiện vật được bảo vệ tốt.
- Đánh giá giá trị di tích
Đình Tam Sơn là công trình tín ngưỡng tiêu biểu của nhân dân địa phương. Nơi tôn vinh thờ tự danh tướng có nhiều công lao với nhân dân đất nước. Dưới mái đình làng suốt bao thế hệ là nơi duy trì và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương. Các cổ vật ở đình có giá trị lớn về tư liệu và lịch sử, là những nguồn tư liệu quý để tham khảo về lịch sử di tích và địa phương.
- Phân loại di tích
Loại hình lịch sử.