Đình Tĩnh xá

- Lịch sử hình thành:

Theo lời kể của nhân dân địa phương, đình Tĩnh Xá vốn được khởi từ thời lâu đời, đến thời Lê Trung Hưng (TK XVII) được tu bổ, tôn tạo lớn, gồm các công trình: Tiền tế, Đại đình, Hậu cung, Tả vu, Hữu vu, sân vườn…Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, thực hiện chủ trương “tiêu thổ kháng chiến”, nhân dân đã hạ mái, phá tường bao của đình. Đến năm 1948, giặc Pháp đã phá dỡ phần kết cấu kiến trúc làm vật liệu xây dựng.

Năm 1995, với truyền thống hướng về nguồn cội, nhân dân địa phương đã góp công góp của phục dựng lại đình làng trên nền xưa đất cũ, đồng thời xây dựng Tam môn. Quy mô đình Tĩnh Xá gồm 5 gian Đại đình làm theo kiểu “bình đầu bít đốc”, 3 gian Hậu cung tạo thành mặt bằng kiến trúc hình chữ Đinh (J). Kết cấu kiến trúc kiểu “vì kèo”, quá giang gác tường.

Năm 2011, được sự hỗ trợ kinh phí của Nhà nước, nhân dân địa phương đã tu bổ 3 gian Hậu cung. Năm 2012, tiếp tục tu bổ tòa Đại đình, đồng thời chuyển tòa Đại đình cũ làm thành nhà khách.

Di tích đã được nhà nước xếp hạng cấp quốc gia, Quyết định số 15/2003/QĐ-BVHTT ngày 14/04/2003).

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Đình Tĩnh Xá nằm phía Đông Nam của làng, tọa lạc trên một khu đất có diện tích 2.260,0 m2, đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Phía Đông giáp chùa Tĩnh Xá, phía Tây giáp cánh đồng, phía Bắc giáp cánh đồng, phía Nam giáp đường. Đình có mặt chính quay hướng Nam, nằm trên khuôn viên sạch sẽ thoáng đãng.

- Các công trình kiến trúc:

Đình quay theo hướng Nam, gồm các công trình kiến trúc: Đại đình, Hậu cung, nhà khách, Tam môn. Đại đình làm theo kiểu tường hồi bít đốc, 4 mái, đao cong, lợp ngói mũi hài. Trên bờ nóc trang trí “Lưỡng long chầu nguyệt", phía hai đầu trang trí hai con kìm. Bờ giải chạy vuông góc với bờ nóc, đến vị trí nối với bờ guột thì trang trí con nghê đắp nổi. Bờ guột chạy chéo ra góc mái, kết hợp với tầu mái hai bên vươn lên tạo thành đầu đao. Trên đầu đao trang trí rồng, phượng và vân mây. Toà Đại đình gồm 3 gian 2 chái, hệ chịu lực được làm bằng gỗ lim chắc khỏe. Cấu trúc các vì gian giữa như sau: vì nóc theo kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách dùng “vì ván mê – cốn”. Vì gian bên có vì nóc kết cấu kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách kiểu “chồng rường, bảy hiên”. Các bộ vì được liên kết với nhau thành hệ khung chịu lực nhờ các xà dọc liên kết các cột. Các thành phần cấu kiện kiến trúc Đại đình trang trí lá lật, rồng, hoa lá cách điệu. Ba gian chính phía trước Đại đình có mở cửa đi theo kiểu “thượng song hạ bản”, các phía còn lại xây tường bao.

Hậu cung nối liền với gian giữa và vuông góc với Đại đình, mái lợp ngói mũi hài. Tường bao của Hậu cung nối liền với tường bao của Đại đình tạo thành không gian khép kín. Từ Đại đình vào Hậu cung có bưng vách gỗ ngăn cách, hai bên trổ hai cửa nhỏ. Hậu cung gồm 3 gian, mỗi một bộ vì gồm 4 hàng chân cột. Các bộ vì có cấu trúc giống nhau: vì nóc theo kiểu “chồng rường giá chiêng”, vì nách kiểu “chồng rường bảy hiên”. Các công trình đều có bộ khung chịu lực bằng gỗ lim và đều ở tình trạng tốt.

- Nhân vật được thờ:

Theo sắc phong và thần tích lưu tại đình Tĩnh Xá cho biết lai lịch và công trạng của các Ngài như sau: triều vua Cảnh Mục, ở gò đất hình kim ở Ngọc Xá có 1 bọc hình 4 quả trứng. Đến đêm 14 và 15 tháng 8 phát ra tiếng nổ lớn như sấm, sinh ra 4 người hình sắc kỳ dị. Mẹ các Ngài là bà Hoàng Thị Đỗ đặt tên là: Lang, Ải, Linh, Thổ. Được 3 năm, có chiếu triệu về kinh đô, cùng với nhân dân 4 thôn để hộ quốc. Việc yên, trở về quê hương được phong thánh gọi là: Thánh Bào, Long Vân, Thánh Bảo, Hồng Vân. Sau đó, các ông lại giúp vua đánh giặc ở Sơn Tây, Hùng Đoan, Nam Định. Việc yên, các ông trở lại quê hương, dân thôn được miễn tô thuế nhiều năm, yên ổn làm ăn. Sau khi mẹ và các Ngài mất, cả 4 thôn đều lập một nơi công đồng để hương hỏa, được các triều đình ban tặng sắc phong. Theo sắc phong và nhân dân địa phương, xưa kia đình Tĩnh Xá thờ vị Linh Lang Thượng đẳng thần là người con thứ 3 trong gia đình và Hoàng Thái mẫu. Hiện nay, đình làng Tĩnh Xá thờ cả 5 Ngài gồm (Hoàng Thái mẫu và 4 người con).

- Các hiện vật tiêu biểu:

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày sinh của đức Thánh (ngày 14-15/8). Lễ hội được tổ chức 5 năm 1 lần, tổ chức rước từ đình Tĩnh Xá đến Thánh mẫu, thôn Phương Xá. Ngày 14 làng tiến hành lễ rước các ngài con của Hoàng Thị Đỗ rước về đền Ngọc Xá để làm lễ cúng mẹ, sau đó lại rước trở về làng mình để tế lễ mở hội. Ngày mồng 15, làm lễ dã đám đóng cửa đình. Đoàn rước có đầy đủ cờ, kiệu, lọng, chiêng, trống… rất đông vui náo nhiệt. Song song với các nghi thức tế lễ, tại đền tổ chức các trò chơi dân gian như: bắt vịt, đập niêu, đấu vật, thi đánh cờ vua, bóng chuyền, chọi gà, hát quan họ...Ngày Thánh hóa (10/2), tổ chức tế lễ tại di tích.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Di tích đình làng Tĩnh Xá hiện nay do chính quyền và nhân dân thôn Tĩnh Xá xã Phú Hòa trực tiếp sở hữu và quản lý. Sau khi di tích xếp hạng, thành lập Ban quản lý di tích, theo Quyết định số 242 ngày 11 tháng 6 năm 2014 của UBND tỉnh Bắc Ninh “về việc ban hành quy định về quản lý di tích, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh”. Di tích đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất rõ ràng tránh được sự xâm lấn đất đai. Đình Tĩnh Xá là công trình văn hóa tín ngưỡng có lịch sử hình thành và phát triển từ lâu đời. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc, những biến động của xã hội và thiên nhiên, nhưng di tích vẫn luôn được nhân dân quan tâm bảo vệ, trùng tu, tôn tạo làm cho ngôi đình ngày càng khang trang tố hảo với tổng kinh phí đầu tư lên đến hơn 2 tỷ đồng do nguồn kinh phí xã hội hóa. Hàng ngày các cụ trong hội người cao tuổi vẫn thay phiên nhau bảo vệ, quét dọn và hương khói phụng thờ Thánh. Những ngày hội và sự lệ của làng cũng được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt, tạo không khí vui tươi phấn khởi trong nhân dân. 

Một số tồn tại hạn chế: di tích chưa được lắp đặt hệ thống camera giám sát, chưa có thiết bị phòng cháy chữa cháy, chưa có hệ thống tường bao bảo vệ di tích. Năm 2019, di tích xảy ra tình trạng mất cắp cổ vật. Công tác tuyên truyền quảng bá di tích chủ yếu qua hệ thống loa truyền thanh của thôn.

- Đánh giá giá trị di tích: 

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Đình Tĩnh Xá còn bảo lưu một số tài liệu cổ vật quý như 2 bia đá thời Lê-Nguyễn là nguồn tài liệu quý giúp cho việc nghiên

cứu tìm hiểu về quê hương và sự hình thành của di tích.

Theo sắc phong và nhân dân địa phương, xưa kia đình Tĩnh Xá thờ vị Linh Lang Thượng đẳng thần là người con thứ 3 trong gia đình và Hoàng Thái mẫu. Hiện nay, đình làng Tĩnh Xá thờ cả 5 Ngài gồm (Hoàng Thái mẫu và 4 người con). Từ xưa đến nay đình luôn là trung tâm sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của nhân dân. Những ngày lễ hội của đình diễn ra hàng năm đã thu hút được đông đảo quần chúng nhân dân địa phương hướng về cuội nguồn, là dịp tốt để giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, biết ơn những người có công với dân với nước, giáo dục thuần phong mỹ tục của nhân dân địa phương. Trải qua thời gian Đình vẫn còn bảo lưu được rất nhiều cổ vật thời Lê - Nguyên như: sắc phong, hoành phi, câu đối, mâm bồng, trúc văn, long đình, bát biểu…đó là những giá trị cơ bản mang tính chất bảo tàng sâu sắc của di tích.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Đình Tĩnh Xá là công trình xây dựng trong lịch sử và được trùng tu tôn tạo lại với quy mô không lớn nhưng rất chắc chắn, cấu trúc gỗ theo kiểu thời Lê, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh tín ngưỡng của nhân dân địa phương tại di tích. Đình Tĩnh Xá là công trình di tích có giá trị cơ bản là giá trị lịch sử văn hóa, nơi lưu giữ những tài liệu hiện vật có giá trị nghiên cứu lịch sử sâu sắc.

- Phân loại di tích : 

Thuộc loại hình Di tích lịch sử - nghệ thuật.