Đình Tỳ Điện

- Lịch sử hình thành:

Qua khảo sát, nghiên cứu, căn cứ vào tư liệu hiện còn tại di tích và truyền kể của nhân dân địa phương cho biết: đình Tỳ Điện được khởi dựng từ thế kỷ XVII. Năm 1949 đình bị hạ giải lấy vật liệu cho nhân dân và lực lượng cách mạng trú ẩn. Năm 1995, nhân dân địa phương cùng nhau góp công của phục dựng lại đình trên nền đất cũ.

Đã được nhà nước xếp hạng cấp tỉnh, Quyết định số 309/QĐ-CT ngày 08/3/2005.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Đình nằm ở trung tâm làng trên một không gian rộng với tổng diện tích là 1.141,0 m2 đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, xung quanh có ao làng, giếng đình và trường mầm non của thôn. Đình quay theo hướng Nam, phía Đông giáp khu dân cư và ao làng, phía Bắc giáp chùa, phía Nam giáp khu dân cư.

• Các công trình kiến trúc:

Đình Tỳ Điện có kết cấu kiến trúc hình chữ Đinh (J), mặt quay theo hướng Nam gồm 7 gian Đại đình và 2 gian Hậu cung: Đại đình 5 gian giữa lắp cửa bức bàn, 2 gian bên trổ cửa sổ nhỏ cân xứng. Bộ khung làm bằng gỗ lim to khỏe vững chắc, vì nóc kết cấu kiểu con chồng giá chiêng, vì nách kiểu ván mê, trên các kết cấu gỗ có chạm khắc hoa lá, rồng rất đặc sắc.

- Nhân vật được thờ:

Đình Tỳ Điện thờ 2 vị thánh là Anh Uy Dương Vũ Đại Công và Trinh Nàng. Theo các tư liệu ở địa phương cho biết Đại Công và Trinh Nàng là anh em ruột, cha là Nguyễn Nghiệp, mẹ là Đào Nương, quê ở trấn Kinh Bắc, phủ Thuận An, huyện Thiện Tài làm nghề dệt cửi, nuôi tằm và dạy học. Các thần có công giúp vua Trần Thái Tông đánh giặc Chiêm Thành.

 - Các tài liệu hiện vật tiêu biểu:

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn liền với di tích:

Hàng năm lễ hội đình Tỳ Điện tổ chức vào ngày mồng 10 tháng 2 (Âm lịch) để tưởng nhớ đến ngày thánh đản. Theo truyền thống, 2 làng Điện Xuyên và Hương Chi có kết nghĩa giao hảo và cùng thờ chung thành hoàng.

Lễ hội diễn ra trong 3 ngày: Ngày mồng 8, buổi sáng dân làng làm lễ mở cửa đình, rồi rước kiệu xuống Hương Chi tế lễ. Ngày mồng 9, rước trở về đình. Ngày mồng 10, quan viên hương lão và đông đảo nhân dân tập trung tại đình để rước kiệu ra Miếu Cựu làm lễ rồi lại rước ra Đống Vỡ để đón đoàn rước làng Hương Chi, sau đó cùng rước về đình để làm lễ nhập tịch. Đoàn rước có đầy đủ cờ, kiệu, lọng, chiêng, trống.. rất đông vui náo nhiệt. Song song vắt với các nghi thức tế lễ tại đình tổ chức các trò chơi dân gian như: bắt vịt, đập niêu, đấu vật,thi đánh cầu, hát quan họ...

• Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Đình Tỳ Điện trải qua thời gian luôn được sự quan tâm bảo tồn của nhân dân và chính quyền địa phương. Năm 2015 bằng nguồn vốn xã hội hóa đã sử dụng 30 triệu để nát nền cho di tích khang trang sạch sẽ như hiện nay. Di tích đã được nhà nước xếp hạng nên đã thành lập được ban quản lý di tích địa phương QLDT theo quy định 242 của UBND tỉnh, Đình đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, có người thường trực trông coi bảo vệ. Khuôn viên của đình luôn luôn khang trang sạch sẽ, đã có hệ thống cổng cửa. 

Tuy nhiên, di tích chưa có sơ đồ quy hoạch tổng thể, chưa có hệ thống camera giám sát an ninh, chưa có hệ thống phòng cháy chữa cháy. Địa phương chưa quan tâm nhiều tới các hình thức quảng bá giá trị di tích, thông thường bằng truyền miệng, loa đài thôn xóm.

• Đánh giá giá trị di tích:

Giá trị lịch sử, văn hóa: Đình Tỳ Điện là nơi thờ hai vị thành hoàng có công đánh giặc cứu nước cứu dân. Từ xưa di tích luôn là trung tâm văn hóa lớn có ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong đời sống của nhân dân, nơi để nhân dân tôn vinh lòng yêu nước- một truyền thống quý báu của dân tộc. Ngôi đình đối với nhân dân là nơi thể hiện tính cố kết cộng đồng làng xã, những đặc trưng văn hóa riêng biệt của địa phương từ người được thờ, lễ hội truyền thống.

Đình làng Tỳ Điện hiện còn bảo lưu được nhiều cổ vật thời Lê- Nguyễn như: bia đá, sấu đá, ngia thờ, bài vị, bát hương...mang nhiều ý nghĩa lịch sử, văn hóa.

Giá trị nghệ thuật, kiến trúc, thẩm mỹ: Di tích mặc dù được tôn tạo lại nhưng các hạng mục công trình đều được kết cấu bằng gỗ lim theo lối kiến trúc truyền thống mang giá trị về mặt kiến trúc, nghệ thuật. Đình nằm trên khuôn viên thoáng đãng sạch sẽ đảm bảo nhu cầu về giá trị thẩm mỹ.

• Phân loại di tích:

Thuộc loại hình di tích lịch sử.