Đình Văn Trong

- Lịch sử hình thành:

Đình Văn Trong xưa vốn là đình chung của 2 thôn Văn Xá trong và Văn Xá ngoài, nằm trên khu đất cao ở phía Đông của làng.  Ngôi đình có hướng Tây - Nam, phía trước là chùa, ba phía còn lại giáp cánh đồng. Tương truyền, ngôi đình xưa dựng ở khu Cây đa và là đình chung của Văn Xá trang. Thời Lê, Văn Xá trang được tách thành 2 xã Văn Xá và Phú Hòa, từ đó đình làng cũng được tách riêng nhưng vẫn thờ chung thành hoàng. Năm 1950, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, đình đã bị phá hủy hoàn toàn. Năm 1997 nhân dân địa phương đã góp công, góp của xây dựng lại ngôi đình như hiện nay. 

Đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh, Quyết định số 161/QĐ-CT ngày 8/02/2002. 

• Cảnh quan môi trường, đất đai:

Ðình Vãn Trong nằm vị trí phía Ðông Nam của làng, tọa lạc trên một khu ðất rộng, thoáng với tổng diện tích là 3.834,0 m2, chýa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ðình có mặt chính quay theo hướng Tây Nam. Phía Bắc giáp khu dân cư, phía Nam giáp chùa, phía Ðông và phía Tây giáp cánh đồng làng quanh nãm xanh tốt.

• Các công trình kiến trúc: 

Đình Văn Trong được xây dựng trên nền bó gạch cao. Đình làm theo kiểu 4 mái lợp ngói mũi hài, 4 đầu đao cong thanh thoát. Đình có kiến trúc chữ Đinh (J), khung đình hoàn toàn bằng gỗ lim, 3 gian 2 chái, 2 dĩ, mở cửa bức bàn 3 gian chính. Vì giữa kiểu con chồng giá chiêng, vì nách kiểu cốn mê, xà nách con chồng, bẩy bào soi kỹ lưỡng, có chạm nổi trên các bức cốn, kỹ thuật chạm khắc điêu luyện. Ngăn cách giữa Đại đình và Hậu cung là bức cửa cấm làm bằng gỗ, mở cửa ngách hai bên. Hậu cung có kiến trúc đơn giản, kiều kèo kìm, là nơi tối linh thờ Thánh nên được bài trí tôn nghiêm. Phía trong cùng xây bệ gạch cao, bên trên đặt ngai thờ sơn son thếp vàng lộng lẫy, chạm khắc tỉ mỉ theo đề tài tứ linh, tứ quý. 

- Nhân vật thờ:

Đình làng Văn Trong thờ Thành hoàng là 5 vị Tiến sĩ triều Lê là người địa phương làm Á Thần, tiểu sử của các vị được tóm tắt như sau: 

+ Tiến sĩ Ngô Sở Ngọc – đỗ Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân khoa thi Mậu Tuất năm Hồng Đức 9 (1478)

+ Tiến sĩ Nguyễn Tinh – đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Quý Sửu năm Hồng Đức 24 (1493) đời vua Lê Thánh Tông, làm quan đến chức Lại khoa đô cấp sự chung. Ông từng được cử đi sứ làm giám khoa thư toán. 

+ Tiến sĩ Nguyễn Hữu Quan – đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân năm Hồng Thuận 3 (1511). Ông được bổ nhiệm tới chức Tự khanh và hàng chánh ngũ phẩm.

+ Tiến sĩ Đoàn Sư Đức – đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân năm Giáp Tuất thứ 6 (1514). Ông làm quan đến chức Thượng thư. 

+ Tiến sĩ Nguyễn Tranh - đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân năm 1580. Ông làm quan đến chức Giám sát ngự sử.

Như vậy suốt trong hai thế kỷ XV-XVI ở làng Văn Xá Trong liên tục có người đi thi đỗ đạt và làm quan dưới triều đại phong kiến nhà Lê. Tuy làm quan có chức tước cao trong triều đình nhưng các ông vẫn liêm khiết, làm đúng bổn phận của mình, giữ gìn truyền thống đạo lý. Khi mất các ông được triều đình ban tặng, nhân dân địa phương tôn thờ ở đình làm Á thần để ghi nhớ công ơn và là tấm gương sáng cho các thế hệ người làng Văn Xá noi theo.

• Các tài liệu hiện vật tiêu biểu:

- Di sản vãn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Lễ hội truyền thống: Hội đình được tổ chức từ ngày 12 đến 15 tháng Giêng âm lịch. Ngày 12 làm lễ nhập tịch, đại lễ diễn ra vào ngày 13, trong đó có tổ chức rước từ đình Văn Xá trong về đình Văn Xá ngoài, sau đó tiến hành tế lễ. Lễ vật tế thánh là thủ lợn và xôi gà. Việc chuẩn bị cho lễ hội và đồ tế lễ được giao cho ông Đám, thay nhau lo việc đình đám hàng năm. Thôn Văn Xá xưa có kết chạ với thôn Tĩnh Xá, trong đó có tục tế giao hảo mỗi năm một lần vào dịp lễ hội. 

 - Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Ðình Văn Trong do chính quyền và nhân dân địa phương thôn Văn Trong trực tiếp bảo vệ và quản lý. Trải qua thãng trầm lịch sử, nhân dân địa phương luôn luôn có ý thức gìn giữ vãn hóa tâm linh, trung tâm sinh hoạt tín ngýỡng của xóm làng, được quan tâm đầu tý trùng tu tôn tạo. Nãm 2016- 2017 tôn tạo nâng nền, nâng mái với nguồn vốn xã hội hóa 130 triệu, nhà nýớc hỗ trợ 250 triệu đồng. Nãm 2019 được hỗ trợ từ vốn nhà nước 500 triệu xây dựng tôn tạo cổng. Di tích đã được xếp hạng nên đã thành lập được ban quản lý di tích địa phương. Hàng năm, mỗi khi tổ chức ngày sự lệ của di tích, địa phương đều thành lập Ban tổ chức, phân công nhiệm vụ, đảm bảo cho sự lệ được tổ chức thành công và tiết kiệm. 

Hạn chế: Di tích chưa có người trông coi bảo vệ thường trực mà đa số khi có công việc liên quan đến di tích hay sự lệ của làng thì các cụ trong hội người cao tuổi, ban khánh tiết, cán bộ địa phương cùng ra đình lo công việc. Di tích chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, chưa có hệ thống tường bao đầy đủ, chưa lắp đặt hệ thống camera giám sát an ninh, chưa có hệ thống phòng cháy chữa cháy. Ðịa phương chưa có các hình thức quảng bá giá trị di tích mà đơn giản bằng hệ thống loa phát thanh của xóm làng.

- Ðánh giá giá trị di tích:

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Đình Văn Trong là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân trong thôn. Trải qua thăng trầm lịch sử, tại di tích hiện nay còn lưu giữ được một số cổ vật có giá trị như: 02 bài vị, 02 bia đá, giá văn... thời Lê - Nguyễn... mang tính chất nghiên cứu, bảo tàng nói về lịch sử, nhân vật có công của địa phương. Như vậy có thể thấy đây không chỉ là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của nhân dân địa phương mà còn là nơi giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ tới công lao to lớn của những người có nhiều đóng góp với quê hương đất nước.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Ðình Văn Trong nằm trên địa thế rất đẹp, không gian thoáng đãng gần cạnh có chùa, xung quanh là cách đồng lúa quanh năm tươi tốt tạo nên không gian đình làng Bắc Bộ xưa kia, di tích có giá trị về mặt thẩm mỹ, những cổ vật bằng gỗ còn mang giá trị về mặt kiến trúc.

- Phân loại di tích.

Thuộc loại hình di tích lịch sử.