Ðình Phương Thanh

- Lịch sử hình thành:

Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng cho biết: đình làng Phương Thanh vốn được khởi dựng từ lâu đời quy mô lớn đình có cấu trúc hình chữ Đinh (J) với Đại đình 3 gian 2 chái, Hậu cung 3 gian, kiến trúc kiểu 4 mái đao cong. Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim chắc khoẻ, kết cấu vì kèo kiểu kẻ chuyền trụ giá chiêng, trên các con chồng, đầu dư, đầu bẩy chạm khắc đẹp, sàn đình lát gỗ. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình làng Phương Thanh là một trong những địa điểm hoạt động cách mạng của địa phương. Năm 1949 -1950 thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, đình làng Phương Thanh đã bị tháo dỡ hoàn toàn. Năm 2005 được sự quan tâm của đảng, chính quyền địa phương, nhân dân địa phương đã khôi phục lại ngôi đình trên nền xưa đất cũ.

Đình đã được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa số 52/ QĐ-UBND, 31/10/2006.

-Cảnh quan môi trường, đất đai:

Ngày nay đình làng Phương Thanh nằm ở phía Tây của làng trên một khu đất rộng với tổng diện tích là 4.473 m2, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Phía trước là ao đình, xung quanh có cây cối um tùm, tạo nên sự thâm nghiêm của ngôi đình. Phía Nam, phía Tây giáp cánh đồng làng. Phía Bắc, phía Ðông giáp khu dân cư.

-Các công trình kiến trúc:

Ðình Phương Thanh có cấu trúc hình chữ Ðinh (J) với Ðại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong; kiến trúc 4 mái đao cong. Kết cấu kiến trúc 4 hàng cột dọc, 6 hàng cột ngang với 4 bộ vì chính liên kết theo kiểu tiền kẻ hậu kẻ, vì nóc kiểu chồng rường giá chiêng, vì nách kiểu kẻ chuyền. Tòa Đại đình được nâng đỡ bằng bộ khung gỗ lim chắc khỏe, các đầu dư, đầu bẩy được chạm khắc chi tiết đầu rồng, thêm vào đó là các bức phù điêu rồng tàng vân. Hệ thống cửa bức bàn đóng kín 3 gian, hai gian hồi mở cửa sổ hình chữ Thọ. Trên bờ nóc trang trí hình rồng chầu mặt trời, hai đầu đốc có kìm mái hình rồng. Nối với Đại đình là Hậu cung 3 gian sử dụng chất liệu truyền thống.

• Nhân vật được thờ:

Căn cứ vào nội dung bản thần tích được sao chép vào năm Thuận Thiên 3 (1430) và lời kể của các cụ cao niên trong thôn cho biết đình làng Phương Thanh thờ thành hoàng làng là Thiên Ải tướng quân, ngài là con của thánh mẫu Hoàng Thị Đỗ, ông là con thứ hai trong bốn anh em gồm Minh Lang đại vương, Thiên Ải đại vương, Linh Lang đại vương, Uy Thỏ đại vương. Các ngài có công đánh giặc Tây Nhung (Chiêm Thành) vào thời Lý.

- Các tài liệu hiện vật:

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Xưa ngày sự lệ chính của đình làng diễn ra từ ngày 10/2 âm lịch (ngày thánh hoá). Trong ngày sự lệ chính của đình, nhân dân địa phương tổ chức rước kiệu từ đền Ngọc Xá (thôn Phương Xá) về đình. Đám rước có đầy đủ cờ, lọng, siêu đao, bát bửu, kiệu long đình, kiệu bát cống… tham gia đám rước có các vị quan viên hương lão, các cụ đội tế, nam thanh nữ tú quần áo chỉnh tề. Lễ vật tế thánh trong những ngày sự lệ của đình làng dùng thủ lợn, sôi trắng. Xưa ngoài ngày sự lệ chính diễn ra vào ngày 10/2 âm lịch, đình làng Phương Thanh còn có các ngày sự lệ khác như: Ngày 14/8 âm lịch là ngày sinh tứ vị thành hoàng. Ngày nay lễ hội của đình làng Phương Thanh vẫn diễn ra vào các ngày 10/2 âm lịch và cứ 10 năm mới tổ chức rước thánh một lần.Trong những ngày hội, sau phần lễ là phần hội với nhiều tục trò chơi dân gian thu hút đông đảo nhân dân và khách thập phương tham gia trảy hội.

 - Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Di tích đình Phương Thanh hiện nay do chính quyền và nhân dân thôn Phương Thanh xã Phú Hoà trực tiếp sở hữu và quản lý. Di tích đã được xếp hạng, đã thành lập Ban quản lý di tích địa phương. Ðình Phương Thanh là công trình văn hóa tín ngưỡng có lịch sử hình thành và phát triển từ lâu đời. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc, những biến động của xã hội đình cũ đã bị tiêu thổ kháng chiến. Hàng ngày các cụ trong hội người cao tuổi của thôn vẫn thay phiên nhau mở cửa, quét dọn và hýõng khói phụng thờ Thánh. Những ngày hội và sự lệ của làng cũng được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt, tạo không khí vui tươi phấn khởi trong nhân dân. 

Tuy nhiên di tích chưa được hoạch tổng thể. Trong di tích hiện chưa có lắp đặt hệ thống camera giám sát, chưa có thiết bị phòng cháy chữa cháy. Công tác tuyên truyền quảng bá di tích chủ yếu qua hệ thống loa truyền thanh của thôn.

- Ðánh giá giá trị di tích:

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Ðình Phương Thanh hiện nay còn bảo lưu một số tài liệu cổ vật quý nhý : Thần tích, sắc phong... Thời Lê sơ - Nguyễn có giá trị về mặt nghiên cứu, mang tính chất bảo tàng viết về quá trình, lịch sử hình thành, giá trị của di tích.

 Ðình thờ thành hoàng làng là Thiên Ải tướng quân, ngài là con của thánh mẫu Hoàng Thị Đỗ, ông là con thứ hai trong bốn anh em gồm Minh Lang đại vương, Thiên Ải đại vương, Linh Lang đại vương, Uy Thỏ đại vương. Các ngài có công đánh giặc Chiêm Thành, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của nhân dân ta. Từ xưa đến nay đình luôn là trung tâm sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của nhân dân. Những ngày lễ hội của đình diễn ra hàng nãm đã thu hút được đông đảo quần chúng nhân dân địa phương hướng về cuội nguồn, là dịp tốt để giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, biết ơn những người có công với dân với nước, giáo dục thuần phong mỹ tục của nhân dân địa phương.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Ðình Phương Thanh nằm trên khuôn viên đẹp, thoáng đãng có giá trị về mặt thẩm mỹ.

- Phân loại di tích:

Loại hình di tích lịch sử.

5.2. Chùa Phương Thanh: “Phả Quang tự”

- Lịch sử hình thành:

Chùa Phả Quang vốn được khởi dựng từ lâu đời dưới thời Lê ở phía Đông Nam của làng (nay gọi là đất chùa đổ). Vào thời Nguyễn, do yếu tố tâm linh nhân dân chuyển chùa về phía Tây Nam của làng. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, thực hiện tiêu thổ kháng chiến, tránh địch về đóng bốt tại chùa, nhân dân địa phương đã dỡ chùa. Phải tới năm 2000 nhân dân chỉ dựng tạm được 2 gian thượng điện để thờ phật, năm 2003 nhân dân địa phương đã khôi phục được ngôi chùa.

Chùa chưa được xếp hạng di tích.

- Cảnh quan môi trường, đất đai: 

Chùa tọa lạc trên khu đất đẹp nằm ở vị trí phía Tây của làng với tổng diện tích: 1.085 m2, ðã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Chùa có mặt quay theo hướng Tây Nam, xung quanh cây cối xanh tươi, bên cạnh giáp đình, phía Tây, phía Nam tiếp giáp cánh đồng làng, phía Bắc tiếp giáp với khu dân cư .

- Các công trình kiến trúc:

Tam bảo kết cấu kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) gồm: Tiền đường 3 gian với bộ khung chịu lực được xây dựng bằng nguyên vật liệu hiện đại, riêng phần mái sử dụng chất liệu truyền thống, kết cấu vì nóc theo kiểu “kèo kìm quá giang gác tường”. Thượng điện 2 gian kiến trúc kiểu “ vì kèo” quá giang gác tường, sử dụng chất liệu truyền thống.

- Nhân vật được thờ:

Chùa Phương Thanh giống nhý tất cả các ngôi chùa khác, được khởi dựng từ lâu đời để thờ Phật, thờ Mẫu, thờ các vị tổ sý là trung tâm sinh hoạt tôn giáo đạo Phật của nhân dân địa phương.

- Các hiện vật tiêu biểu:

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích:

Chùa Phương Thanh không có lễ hội riêng mà tổ chức các ngày lễ của nhà Phật lễ Phật Đản, lễ Vu Lan, lễ vào hè… tổ chức trang hoàng và thành kính, hương đăng ngào ngạt đón chúng sinh đến cửa thiện, đi theo con đường hướng thiện của nhà Phật.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích:

Chùa Phương Thanh vốn là công trình được nhân dân khởi dựng từ lâu đời nhưng trải trường kỳ lịch sử chùa bị phá hủy nhân dân địa phương đã xây dựng lại vào những năm 2003, từ đó đến nay luôn được trùng tu, bảo lưu và gìn giữ. Chính quyền địa phương cũng thường xuyên quan tâm, quản lý các hoạt động tôn giáo diễn ra tại di tích. Toàn bộ khuôn viên di tích được xây tường bao bảo vệ, di tích đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tránh mọi sự xâm lấn vi phạm. 

Hạn chế: Di tích chưa xếp hạng nên chưa thành lập ban quản lý di tích địa phương. Chùa Phương Thanh chưa có sư trụ trì hàng ngày đèn nhang, chưa có hệ thống camera giám sát an ninh, chưa có sơ đồ quy hoạch tổng thể. Địa phương chưa chú trọng tới các hình thức quảng bá giá trị di tích mà mới chỉ bằng hình thức truyền miệng.

- Ðánh giá giá trị di tích:    

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Ngôi chùa từ lâu đời đã là trung tâm sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng trong đời sống tinh thần của biết bao thế hệ người dân địa phương nơi đây, góp phần giáo dục con cháu và phát huy tình đoàn kết cộng đồng làng xã, đồng thời cũng là nơi định hướng giúp con người hướng thiện trừ ác.

- Phân loại di tích:

Thuộc loại hình Di tích lịch sử.