Lăng Họ Đặng

- Lịch sử hình thành:

Theo lời kể của các cụ trong dòng họ Đặng, căn cứ vào niên đại dựng một số bia trong di tích và hoa văn trang trí trên các hiện vật cho biết di tích được xây dựng vào thế kỷ XVII - XVIII. Từ khi được hình thành cho đến nay, khu lăng vẫn được giữ nguyên vẹn, không qua một lần tu sửa, chuyển dịch nào. Xưa kia, lăng còn có tên gọi là " khu bia họ Đặng hay thành nhà Mạc", đến nay nhân dân trong thôn vẫn thường gọi là lăng họ Đặng. Năm 2006, dòng họ xây dựng Từ chỉ để tôn thờ các bậc tiên tổ của dòng họ.

Di tích đã được nhà nước xếp hạng di tích quốc gia, Quyết định số 28-VH/QĐ ngày 18/01/1998.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Lăng họ Đặng nằm phía Tây Nam của thôn Tỳ Điện, có mặt chính quay theo hướng Bắc, tọa lạc trên một bãi đất rộng với tổng diện tích là 3.095,0 m2, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Phía Bắc giáp khu dân cư, 3 phía còn lại tiếp giáp với cánh đồng làng quanh năm xanh tốt.

- Các công trình kiến trúc:

Khu Lăng là một di tích còn khá nguyên vẹn có kết cấu lộ thiên, khu lăng chia làm 2 phần.

Phần 1 là khu có tường xây xung quanh ( phần mộ nằm trong khu vực này) khu này gồm: tường vây quanh, mặt tường rộng 0,6m cao 1,55m. Tường vây tạo thành khu hình chữ nhật có kích thước 10m x 7m. Trong khu vực tường vây có bia đá dựng năm Đức Nguyên 2 (1675) cao 1,4m rộng 0,75m, chân bia là một bệ tam cấp, không có hoa văn. Một sập đá dài 2,27m, rộng 1,83m, cao 0,42m , một đài đá (bàn thờ) cao 1m rộng 0,73m dài 1,27m. Phần 2 : khu vực ngoài tường vây có một số hiện vật như bia đá niên đại thời Lê, bàn thờ đá…Khu vực cổng lăng gồm có 2 cột đá cao 2,53m, 1 khối đá nối 2 cột đá lại làm thành cổng và 2 con chó đá đặt ở hai bên cổng, chó đá cao tới 1,22m và hai đoạn tường bằng hợp chất vôi + đường + giấy. Nền của khu lăng mộ nát nền gạch vuông đỏ. 

Khu nhà thờ có kết cấu theo dáng vẻ truyền thống có bình đồ kiến trúc chữ Đinh (J) gồm Tiền đường 3 gian và 1 gian Hậu đường. Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim chắc khỏe với 4 hàng cột dọc và 2 hàng cột ngang tạo thành 3 bộ vì, cac bộ vì kết cấu theo kiểu vì kèo. Hệ thống cửa bức bàn đóng kín 3 gian.

- Nhân vật được thờ:

Lăng họ Đặng được xây dựng để thờ các vị tổ của dòng họ:

+ Cụ Trung Túc (giỗ ngày mồng 2.5 âm lịch)

+ Cụ Quý Thị (giỗ ngày 21.12 âm lịch)

+ Cụ Trung Roãn hiệu Đào Tân (giỗ ngày mồng 1.6 âm lịch)

+ Cụ Sỹ Tộ (giỗ ngày 24.5 âm lịch)

+ Cụ bà vợ cụ Trung Roãn

+ Cụ Sỹ Chung hiệu Trung Trực (giỗ ngày mồng 10.3 âm lịch)

+ Cụ Hưng Thánh (giỗ ngày 26.10 âm lịch)

Các cụ tổ này đều làm quan trong triều đình và giàu có, họ mua ruộng đất cho dân làng (để được hưởng hậu), xây dựng khu lăng cho dân làng cúng lễ khi các cụ qua đời.

- Các tài liệu hiện vật tiêu biểu:

- Di sản văn hóa gắn liền với di tích:

Hàng năm, ngày 12 tháng 12 (âm lịch) là ngày khám thần bia, dân làng tổ chức mở hội. Lễ hội diễn ra trong 2 ngày: Ngày 11, trưởng họ cử người ra lăng quét bia, cắt cỏ và chuẩn bị các đồ lễ gồm: dầu, rượu, hương, hoa quả, xôi, gà, chuối... Ngày 12, tổ chức lễ khám thần bia.Hiện nay việc cúng lễ ở di tích này do dòng họ Đặng tiến hành.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích: 

Lăng họ Đặng từ sau khi được nhà nước xếp hạng di tích đã thành lập được ban quản lý di tích địa phương theo quy định 242 về phân cấp quản lý di tích, di tích hiện đã có người thường trực trông nom bảo vệ thường xuyên đảm bảo khuôn viên di tích luôn sạch sẽ. Trải qua thời gian khu Lăng luôn được quan tâm trùng tu tôn tạo, năm 1998 - 1999 được hỗ trợ kinh phí nhà nước 100 triệu để làm con đường tế lễ, năm 2016 xây dựng nhà thờ của họ Đặng trong khuôn viên lăng. Năm 2017 xây dựng khu hội trường, nát sân với nguồn kinh xã hội hóa 1,2 tỷ đồng. Di tích đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đã xây dựng được hệ thống tường bao đầy đủ tránh mọi xâm lấn vi phạm. 

Tuy nhiên, khu lăng, nhà thờ chưa có hệ thống phòng cháy chữa cháy, chưa có sơ đồ quy hoạch tổng thể, chưa có camera giám sát an ninh. Địa phương quảng bá giá trị di tích chủ yếu thông qua hình thức loa phát thanh thôn xóm, huyện thị.

- Đánh giá giá trị di tích:

Giá trị lịch sử, văn hóa: Trải qua thời gian thăng trầm lịch sử, di tích Lăng họ Đặng luôn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của địa phương. Tại khu vực Lăng hiện còn bảo lưu gìn giữ được nhiều cổ vật thời Lê như hệ thống bia đá, sấu đá, chó đá, sập đá… mang giá trị lịch sử, mang tính chất bảo tàng cho biết về lịch sử của con người, quê hương làng Tỳ Điện. Đồng thời đây còn là nơi giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ tới những người có làm quan, có công lao to lớn với quê hương đất nước. Thể hiện tính cố kết cộng đồng của dân tộc.

Giá trị kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Các cổ vật hiện còn tại khu vực Lăng đều có kiến trúc bằng đá niên đại thời Lê, được coi là những tác phẩm điêu khắc có giá trị về mặt kiến trúc nghệ thuật. Khu lăng được kết cấu đăng đối, hài hòa với thiên nhiên tạo nên một khuôn viên sạch đẹp thoáng đãng cho di tích, làm nên nét đẹp cho địa phương.

- Phân loại di tích:

Thuộc loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật.