Nhà thờ họ Nguyễn

- Lịch sử hình thành:

Họ Nguyễn ở thôn Phú Trên là một trong 14 dòng họ trong thôn có về dày lịch sử. Nhà thờ họ Nguyễn nằm ở vị trí giữa làng, là công trình kiến trúc được dòng họ xây dựng vào năm Ất Dậu (1825) để thờ cúng tổ tiên và các vị đỗ đạt của gia tộc. Lúc khởi dựng, nhà thờ có quy mô khá lớn và đẹp, gồm 2 nếp nhà Tiền đường và Hậu đường, kiến trúc tổng thể theo kiểu chữ Nhị, 3 gian Tiền đường phía trước có hệ thống cột đá, 3 gian Hậu đường là hệ thống cột lim. Trải qua thời gian, nhà thờ được tu bổ nhiều lần. Năm 1949 – 1950, thực hiện lệnh tiêu thổ kháng chiến, công trình đã bị dỡ bỏ. Sau khi dỡ bỏ, gia tộc vẫn giữ lại 1 gian xây gạch kiểu cuốn vòm. Năm 1989, gia tộc dựng lại 3 gian Tiền đường có kiến trúc đơn giản. Năm 2001, toàn thể gia tộc đã góp công góp của xây dựng lại nhà thờ của dòng họ như hiện nay. 

Di tích được xếp hạng cấp tỉnh, quyết định số 53 QĐ- UBND ngày 18/01/2011.

- Cảnh quan môi trường, đất đai:

Nhà thờ họ Nguyễn tọa lạc trên khu đất rộng 321 m2 đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Di tích nằm ở giữa làng, cách đình khoảng 400 m về phía Bắc, di tích có mặt chính quay theo hướng Nam nằm trên một khuôn viên thoáng đãng đã trở thành một địa điểm đẹp tạo cho khu di tích phát huy được giá trị vốn có của nó. Nhà thờ có 4 phía xung quanh giáp khu dân cư.

- Các công trình kiến trúc:

Nhà thờ họ Nguyễn quay theo hướng Nam gồm 3gian 2 chái, 4 mái đao cong, gồm 4 hàng cột ngang và 4 hàng cột dọc. Kiến trúc vì theo kiểu kẻ truyền giá chiêng, bộ khung gỗ lim có các bộ vì và hệ thống cột liên kết chắc chắn, các cấu kiện gỗ trung bình, toàn bộ được gia công kỹ thuật soi gờ thẳng, bào trơn đóng bén, trên bờ nóc ghi “Nguyễn từ đường” nằm trong cuốn thư được đắp vẽ bằng vôi vữa. Nhìn chung tổng thể nhà thờ cơ bản vẫn giữ được dáng vẻ kiến trúc truyền thống. Phía trước là hệ thống cửa gỗ, gian giữa bên trong có bức cửa võng sơn son thếp vàng, phía dưới bài trí hương án và đồ thờ tự. 

Bên trong, Hậu đường 3 gian kết cấu kiến trúc kiểu vì kèo, bên trong xây bệ gạch 2 cấp, phía trên cùng bài trí ngai thờ, bài vị của cụ Thủy tổ và 39 bài vị thờ các bậc tiên tổ của dòng họ Nguyễn, hai bên của ban thờ chính là ban thờ Thổ công. 

- Nhân vật thờ:

Nhà thờ họ Nguyễn là công trình kiến trúc được dòng họ xây dựng để thờ cúng tổ tiên và các vị đỗ đạt của gia tộc. Gian giữa của Từ đường phụng thờ thủy tổ Nguyễn quý công, tự Phúc Toàn, hiệu Minh Thông. Ngoài ra, còn có: 

+ Nguyễn Công tự Phúc Sinh, hiệu Đoan Nghiên 

+ Nguyễn Công tự Trung Tín 

+ Nguyễn Công tự Đăng Tiên, hiệu Phúc Hiền

+ Nguyễn Công tự Đăng Lưỡng, hiệu Phúc Cao 

+ Tiến Công thứ lang hiện thừa huyện Vĩnh Khang. Nguyễn công tự Huy Hoa, hiệu Chính Trực

+ Nguyễn Công tự Đăng Chuyên, hiệu Đoan Lương 

Gian bên trái thờ Ất Chi: Giáo tử đăng khoa Nguyễn công, tự Huy Trứ, hiệu Chí Thanh, phía dưới phụ thờ thế thứ. Gian bên phải thờ Giáp Chi: Nguyễn công tự Bá Thực, hiệu Thuần Chất. Phía dưới thờ Bính Chi: Nguyễn công tự Lý Dã, hiệu Cần Thận, phải trái bên cạnh phụ thờ người mất sớm. Hai bên hai dải vũ, gian bên trái phụng thờ ngoại tổ họ Trần và các tiên linh, gian bên phải phụng thờ ngoại tổ họ Phương và các tiên linh. 

- Các tài liệu hiện vật tiêu biểu:

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn liền với di tích:

Di tích không có lễ hội mà vào ngày Tết nguyên đán, trưởng 3 chi ra làm lễ, chi trưởng cử 2 cụ, chi thứ mỗi chi cử 1 cụ. Tổ chức xuân tế vào trung tuần tháng 2, thu tế vào trung tuần tháng 7.

- Công tác bảo vệ phát huy giá trị di tích:

Nhà thờ họ Nguyễn được khởi dựng từ lâu đời, từ đó đến nay luôn được nhân dân quan tâm gìn giữ, trải qua nhiều lần trùng tu vào năm 2015 đã xây dựng nhà bia với kinh phí xã hội hóa khoảng 80 triệu. Nhà thờ họ Nguyễn đã được nhà nước xếp hạng, đã thành lập được ban quản lý di tích địa phương. Di tích đã xây dựng được hệ thống tường bao bảo vệ, đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tránh vi phạm xâm lấn đất đai. 

Hạn chế: Nhà thờ chưa có người thường trực trông coi bảo vệ mà chỉ có ông trưởng họ và ông đám có chìa khóa mở cửa đèn nhang vào các ngày tuần tiết. Di tích hiện chưa có hệ thống phòng cháy chữa cháy, chưa có camera giám sát an ninh, chưa có sơ đồ quy hoạch tổng thể, chưa có hình thức quảng bá phát huy giá trị di tích.

- Đánh giá giá trị di tích:

Giá trị lịch sử, văn hóa: Nhà thờ họ Nguyễn được xây dựng từ nửa đầu thế kỷ XIX là công trình tín ngưỡng văn hóa tiêu biểu của dòng họ, bảo lưu được 06 bia đá thời Nguyễn ghi lại cuộc đời và sự nghiệp của những bậc tiên tổ đỗ đạt trong dòng họ Nguyễn. Vì vậy nhà thờ không chỉ đơn thuần là nơi thờ tổ, là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa của gia tộc mà còn là nơi tưởng niệm sâu sắc về những bậc tiên tổ và các vị đỗ đạt của gia tộc họ Nguyễn. Đây cũng là nơi nuôi dưỡng giáo dục truyền thống học hành khoa bảng cho con cháu ngàn đời sau của gia tộc noi gương.

Giá trị nghệ thuật, kiến trúc, thẩm mỹ: Nhà thờ được xây dựng từ lâu với các công trình kiến trúc thiết kế theo dáng vẻ truyền thống lại nằm trên khuôn viên thoáng đãng sạch sẽ, đảm bảo nhu cầu về giá trị thẩm mỹ, kiến trúc.

- Phân loại di tích:

Thuộc loại hình di tích lịch sử.